«Η κριτική δεν πρέπει να περιορίζεται μόνον σε επαίνους. Η έκδοση ενός βιβλίου αποτελεί μια δημόσια χειρονομία που απαιτεί τον ειλικρινή δημόσιο σχολιασμό της. Επειτα η θετική γνώμη αποκτά την πλήρη βαρύτητά της μόνον εφ’ όσον την αντιπαραβάλουμε προς την αρνητική – και αντιθέτως. Για αυτό, ο τόμος περιέχει θετικά και αρνητικά σημειώματα καθώς και σημειώματα με επιφυλάξεις».
Με αυτή τη φράση που συμπυκνώνει μια στάση ζωής απέναντι στη λογοτεχνία και όχι μόνον επαγγελματική ενασχόληση, η Ελισάβετ Κοτζιά συνοψίζει τη μέθοδο αλλά και την ηθική της κριτικής. Μια ηθική που υπηρετεί αδιαλείπτως εδώ και τέσσερις δεκαετίες, από τότε που εμφανίστηκε στον κριτικό λόγο της δικής μας «Καθημερινής», όπου από το 1987 έως το 2012 υπέγραφε εβδομαδιαίως μία από τις βασικές στήλες βιβλίου της εφημερίδας – συνεργασία που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Εκκίνηση από τα Οικονομικά
Γεννημένη στην Αθήνα το 1954, με σπουδές Οικονομικών στην Ελλάδα και στο Λονδίνο, η Κοτζιά ανήκει στους κριτικούς που διαμόρφωσαν τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε τη νεοελληνική πεζογραφία. Οι μελέτες της «Ιδέες και αισθητική. Μεσοπολεμικοί και μεταπολεμικοί πεζογράφοι 1930-1974» (Πόλις, 2006) και «Ελληνική πεζογραφία 1974-2010. Το μέτρο και τα σταθμά» (Πόλις, 2020) αποτελούν βασικά εργαλεία για όποιον θέλει να κατανοήσει την εξέλιξη της ελληνικής λογοτεχνίας από τον Μεσοπόλεμο έως τις αρχές του 21ου αιώνα.
Η παρουσία της, ωστόσο, δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από μια βαριά λογοτεχνική κληρονομιά. Είναι κόρη του Αλέξανδρου Κοτζιά, ενός από τους σημαντικότερους μεταπολεμικούς πεζογράφους, ο οποίος άφησε ισχυρό αποτύπωμα τόσο ως συγγραφέας όσο και ως κριτικός. Η Ελισάβετ Κοτζιά δεν κρύβει ότι υπήρξε ένας από τους πρώτους δασκάλους της.
«Γράφονται πολλά κείμενα για μυθιστορήματα στα κοινωνικά δίκτυα, δεν καλύπτουν όμως τις βασικές προϋποθέσεις της κριτικής».
Στο νέο της βιβλίο, «Μεταπολιτευτική πεζογραφία. Κριτικά σημειώματα 1985-2025» (εκδ. Κίχλη), συγκεντρώνει 133 κριτικά κείμενα από μια δεξαμενή περίπου 1.400 σημειωμάτων – τη συγκομιδή σαράντα χρόνων συνεχούς παρακολούθησης της ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής. Η επιλογή έγινε με γνώμονα το κατά πόσον αυτά τα κείμενα, παρότι γραμμένα για την επικαιρότητα της στιγμής, μπορούν να ενδιαφέρουν τον σημερινό αναγνώστη.
Στις σελίδες του τόμου αποτυπώνονται τα κριτήρια με τα οποία η Κοτζιά προσέγγισε συγγραφείς, από τη Μάρω Δούκα, τον Αλέξη Πανσέληνο, τον Δημήτρη Νόλλα και τον Γιώργο Συμπάρδη έως την Αντζελα Δημητρακάκη, την Ιωάννα Μπουραζοπούλου, τον Νίκο Μάντη και τον Γιάννη Παλαβό.
– Η λογοτεχνική κριτική σήμερα φαίνεται να έχει χάσει μέρος της δημόσιας επιρροής της. Συμμερίζεστε αυτή τη διαπίστωση;
– Στη δική μου εποχή των δεκαετιών του ’80 και του ’90 παραπονιόμαστε ότι η κριτική είχε χάσει το κύρος της σε σύγκριση με την κριτική στη δεκαετία του ’60, και όντως αυτό συνέβαινε. Είχε περάσει ανεπιστρεπτί η εποχή που, όπως μας έλεγαν οι παλαιότεροι, οι αναγνώστες έμπαιναν στα βιβλιοπωλεία και ζητούσαν ένα βιβλίο κρατώντας στο χέρι το απόκομμα της κριτικής που το συνιστούσε. Σήμερα τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα. Η δική μου γενιά κριτικών –Χατζηβασιλείου, Θεοδοσοπούλου, Μπουκάλας, Κούρτοβικ– παρέδωσε τη σκυτάλη στους νεότερους – Πανταλέων, Περαντωνάκη, Σαΐνη, Δημητρούλια, Ζωγραφάκη. Παρότι όμως κι εκείνοι έχουν πλέον ηλικιακά ωριμάσει, δεν είδαμε νεότερους να εμφανίζονται στη σκηνή. Ωσάν η μεγάλη παράδοση της κριτικής της λογοτεχνίας που κρατά από τον 19ο αιώνα να έχει –ελπίζω προς στιγμήν– διακοπεί.
– Ως κριτικός που εργάζεται επί δεκαετίες στον έντυπο Τύπο, πώς βλέπετε τη μετάβαση από την εφημερίδα στα social media;
– Γράφονται βέβαια πολλά κείμενα για τα μυθιστορήματα στα κοινωνικά δίκτυα, δεν καλύπτουν όμως τις βασικές προϋποθέσεις της κριτικής: τη συστηματική δηλαδή παρακολούθηση της λογοτεχνικής παραγωγής, την αιτιολόγηση των απόψεών της με την παράθεση επιχειρημάτων, την αισθητική και ερμηνευτική αξιολόγηση των έργων, την τοποθέτησή τους μέσα στη λογοτεχνική παράδοση, την έκφραση θετικών και αρνητικών αποτιμήσεων. Στο παρελθόν οι κριτικοί κατηγορούντο ότι ασκούν ανέλεγκτη αυταρχική εξουσία κατέχοντας μόνον αυτοί τα ολιγάριθμα βήματα στις εφημερίδες και στα περιοδικά. Σήμερα τα βήματα πολλαπλασιάστηκαν εις το άπειρον, χωρίς ωστόσο να αυξηθεί η πολυφωνία που θα ήλεγχε την «αυταρχική μονοφωνία» των κριτικών στα συστημικά έντυπα μέσα.
– Υπάρχει σήμερα χώρος για συστηματική κριτική ανάγνωση;
– Οι περισσότεροι κριτικοί της γενιάς μου είμαστε αυτοδίδακτοι, άλλα σπουδάσαμε και με άλλα ασχοληθήκαμε στη ζωή μας. Από τον πατέρα μου έμαθα πολλά πράγματα, ήταν ένας από τους δασκάλους μου. Την «τέχνη» της κριτικής τη μαθαίνεις διαβάζοντας. Εντρύφησα λοιπόν στα βιβλία του, όπως και στα βιβλία άλλων δασκάλων, του Σπύρου Τσακνιά, του Δ. Ν. Μαρωνίτη, αλλά και παλαιότερων κριτικών, όπως του Τέλλου Αγρα, του Γρηγορίου Ξενόπουλου, του Κωστή Παλαμά. Ως προς τη διαμόρφωση των απόψεών μου, τον καιρό της μαθητείας μου κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’70, ήταν ακόμα ισχυρός στην Ελλάδα ο απόηχος των απόψεων του καλλιτεχνικού μοντερνισμού: αποθέωση του έργου τέχνης ως κάτι ανεπανάληπτου και αναγόρευση του συγγραφέα σε μεγάλης βαρύτητας πνευματικού αρχηγού. Με την έλευση αυτού που ονομάζουμε μεταμοντερνισμό, παρόμοιες αντιλήψεις κατέρρευσαν. Εξακολουθώ να πιστεύω στη σημασία της μοναδικότητας του έργου τέχνης, αναγνώρισα ωστόσο κι εγώ πως ένα έργο που ανήκει σε αυτό που ονομάζουμε «λογοτεχνία των μαζών» είναι δυνατόν να περιέχει κάποιες, μεμονωμένες, λογοτεχνικές αρετές.
