Και εκεί που λες πως όλα έχουν ειπωθεί για το Ολοκαύτωμα και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έρχεται ένα νέο βιβλίο και σε βγάζει ψεύτη. Ενα βιβλίο, μάλιστα, που είναι γραμμένο από Γερμανίδα συγγραφέα και αναμειγνύει το Ολοκαύτωμα με θέματα φύλου, ταυτότητας, σχέσεων.
Η κουβέντα είναι για το «Στον γιατρό ή Το εβραϊκό πουλί» της Καταρίνα Φόλκμερ (μτφρ.: Δημήτρης Καρακίτσος, εκδ. Ποταμός), ένα σύντομο πεζό (κοντά στις 140 σελίδες) το οποίο στην ουσία είναι μονόλογος: μια Γερμανίδα, ξαπλωμένη με τα πόδια στους αναβολείς, φλυαρεί ακατάσχετα, ενώ ο γυναικολόγος την εξετάζει. Bonus: ο γιατρός είναι Εβραίος. Και δεν λέει κουβέντα σε όλο το βιβλίο.
Θέλετε και άλλο; Η γυναίκα κάνει κάθε τόσο λόγο για φυλομετάβαση, μονάχα που αυτό που ενδομύχως ποθεί είναι να αποκτήσει όχι απλώς πέος, αλλά ένα εβραϊκό(!) πέος. Δείχνει να μισεί τη μητέρα της, περισσότερο ακόμα το ότι είναι Γερμανίδα, έχει μια ταλαίπωρη σχέση με έναν παντρεμένο και, γενικώς, ψάχνεται επικινδύνως.
Οι Γερμανοί θέλουν απελπισμένα οι Εβραίοι να τους συγχωρέσουν. Αλλά δεν θα αποκτήσουν ποτέ αυτή τη συγχώρεση.
Η Φόλκμερ είναι Γερμανίδα, γεννημένη το 1987, αλλά τα τελευταία χρόνια ζει στο Λονδίνο και εργάζεται σε εταιρεία συγγραφικών δικαιωμάτων. Η προφορά της είναι –πλέον;– έντονα αγγλική, τόσο που θα μπορούσες να την μπερδέψεις για Αγγλίδα εάν δεν την πρόδιδε πού και πού ένας κάποιος γερμανισμός στην προφορά ορισμένων συμφώνων.
Πιο πολύ όμως μοιάζει με Αγγλίδα, επειδή είναι εξαιρετικά ευγενής. Σε αντίθεση με την εξαλλοσύνη του μονολόγου της, δείχνει να είναι ένας πράος χαρακτήρας, που έχει την ικανότητα να παίρνει αποστάσεις από τα πράγματα και να μπορεί να δει τη μεγάλη εικόνα τους. Οσο δηλαδή και αν γίνεται αποδέκτρια σύγχρονων τάσεων και ροπών, ξέρει να τις φιλτράρει και να μη χάνει την ψυχραιμία της.
Τη συναντήσαμε στο περιθώριο του πρόσφατου 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Λογοτεχνίας που πραγματοποιήθηκε, τέλη Μαρτίου, στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων.
Από τα πρώτα πράγματα που μας είπε ήταν ότι, λίγο καιρό προτού καταφτάσει στην Αθήνα, είχε παρακολουθήσει στενά την ιστορία με τις φωτογραφίες των 100 Ελλήνων κομμουνιστών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή από τους συμπατριώτες της. «Για μένα», σημείωσε, «είναι αδύνατον να μη σκέφτομαι αυτά τα πράγματα. Οταν έρχομαι σε μέρη όπως εδώ. Λες: Βρίσκομαι εδώ και κοίτα τι συνέβη στο παρελθόν. Εχω ταξιδέψει πολύ στην Ανατολική Ευρώπη, στην Ουκρανία και στη Ρουμανία, και είναι κάτι που το σκέφτομαι διαρκώς».
– Δύσκολα μέρη, ε;
– Ναι, δύσκολα.
– Είναι κάτι που μια Γερμανίδα της γενιάς σου το σκέφτεται; Π.χ., τι ρόλο έπαιξαν οι παππούδες μου; Είναι κάτι που σε απασχολεί;
– Φυσικά, είναι κάτι που με ενδιαφέρει πολύ και είναι κάτι δύσκολο. Εν μέρει το βιβλίο αφορά αυτό το ζήτημα. Εύκολα μιλάς για το συλλογικό, γενικώς και αορίστως, άντε όμως μίλα για τον ρόλο που μπορεί να είχε η δική σου οικογένεια. Αυτό είναι το πιο δύσκολο απ’ όλα.
– Στο βιβλίο, το ζήτημα θίγεται κατά τη διάρκεια μιας γυναικολογικής εξέτασης.
– Ναι, διότι είμαστε και σώματα. Προσπαθεί, κατά κάποιο τρόπο, να βγει από το γερμανικό σώμα της, διότι το τραύμα περνάει και στα σώματα. Νομίζω πως το μη γερμανόφωνο αναγνωστικό κοινό θα δυσκολευθεί να το κατανοήσει. Εχουμε αυτήν τη Γερμανίδα η οποία μιλάει σε έναν Εβραίο για το Ολοκαύτωμα και το κάνει απρόσμενα ανοιχτά. Αυτό είναι τρελό για κάθε Γερμανό. Συνήθως, οι Γερμανοί ακούν τη λέξη «Εβραίος» και παγώνουν· δεν ξέρουν ξαφνικά πώς να συμπεριφερθούν. Ηθελα αυτό να το σπάσω λίγο. Την αμηχανία να μη λέμε τίποτα μην τυχόν και προσβάλουμε κάποιον.
– Αυτός πάντως παραμένει σιωπηλός.
– Εκείνη είναι που πρέπει να καθοδηγήσει τη σιωπή του. Το βρίσκω πολύ ενδιαφέρον αυτό διότι, συνήθως, αυτός που θέλει να μιλήσει δεν είναι ο θύτης αλλά το θύμα, σωστά; Εμείς καθόμαστε εκεί και ακούμε. Εδώ γίνεται το αντίστροφο.
– Σου έχουν πει βέβαια ότι το βιβλίο θυμίζει κάπως το «Σύνδρομο του Πόρτνοϊ» του Φίλιπ Ροθ, τον διάσημο μονόλογο ενός Αμερικανοεβραίου στον ψυχαναλυτή του.
– Ω, ναι, ναι. Μολονότι είναι δύο εντελώς διαφορετικές αφηγήσεις. Η πλάκα είναι ότι διάβασα τον «Πόρτνοϊ» αφότου τελείωσα το δικό μου βιβλίο. Και είναι μεγάλο κοπλιμέντο αυτό που μου έκαναν, διότι ο Ροθ είναι τόσο μεγάλος συγγραφέας.
– Εχουν κουραστεί οι νεότερες γενιές Γερμανών με την ενοχή για το Ολοκαύτωμα;
– Δεν είμαστε υπεύθυνοι για ό,τι συνέβη, όμως έχουμε μια ευθύνη απέναντι στα γεγονότα εκείνα. Προσωπικά, είναι κάτι που με απασχολεί συνεχώς. Με ενδιαφέρει η έννοια της συνέχειας και το πώς περνάει το τραύμα από γενιά σε γενιά. Τι απομένει; Τι είναι ακόμη εκεί; Θα έλεγα πως πολλά είναι ακόμη εδώ.
– Ζεις εδώ και χρόνια στο Λονδίνο. Σε βοήθησε αυτό να πάρεις απόσταση από την πατρίδα σου;
– Βοηθάει πολύ. Αφού φύγεις βλέπεις αλλιώς τη χώρα σου και δεν μπορείς αυτή την εμπειρία να τη διαγράψεις. Εχει μεγάλο ενδιαφέρον. Ανακάλυψα και το αγγλικό χιούμορ ε, και πέρασε, νομίζω, και στο βιβλίο.
– Το βιβλίο σου μπορεί να διαβαστεί και ως ένα κείμενο για τη φυλομετάβαση;
– Σε καμία περίπτωση δεν είναι τέτοιο αφήγημα. Πιστεύω επίσης ότι αυτή είναι μια συζήτηση που συχνά οδηγεί στην πόλωση. Από τη μία, οι άνθρωποι που αισθάνονται μια χαρά με το φύλο τους, από την άλλη, όλοι οι υπόλοιποι. Σαν να μην υπάρχει τίποτα στο ενδιάμεσο. Θεωρώ όμως ότι ακριβώς σε αυτό το ενδιάμεσο βρίσκεται ένας ολόκληρος κόσμος. Η γυναίκα στην ιστορία μου θέλει να εξερευνήσει το σώμα της, ίσως με έναν ακραίο τρόπο· θέλει να ωθήσει στα όριά του το γερμανικό σώμα, το θηλυκό σώμα, και να αποκτήσει κάτι που δεν μπορούν να αποκτήσουν οι Γερμανοί – τη συγχώρεση. Ζητάει τη συγχώρεση από τον γιατρό. Οι Γερμανοί θέλουν απελπισμένα οι Εβραίοι να τους συγχωρέσουν. Αλλά δεν θα αποκτήσουν ποτέ αυτή τη συγχώρεση. Στη Γερμανία έχουμε μια έννοια που λέγεται vergangenheitsbewaltigung: να αντιμετωπίζεις το παρελθόν σου σαν να ήταν μια άσκηση στην οποία μπορείς να επιδίδεσαι κάθε τόσο. Δεν υπάρχει καλύτερο από ένα Γερμανό σήμερα από το να ανακαλύψει ότι ένας παππούς του ήταν Εβραίος. Ετσι νιώθει ότι κάπως συγχωρείται. Ισως τελικά να μην είσαι τόσο κακός όσο νόμιζες.
– Η ηρωίδα σου βιώνει το αιδοίο της σαν ένα ίχνος αδυναμίας και απορεί που πολλές γυναίκες χαίρονται που το έχουν, που είναι γυναίκες.
– Είναι η συνειδητοποίηση ότι είσαι γυναίκα σε έναν κόσμο κατεξοχήν ανδρικό. Και αυτό μπορεί να είναι πρόβλημα.
– Είχε προβλήματα με τις φεμινίστριες αφότου εκδόθηκε το βιβλίο; Το ρωτάω περισσότερο επειδή η ηρωίδα σου έχει αυτή την τάση να συχνάζει σε δημόσιες ανδρικές τουαλέτες μόνο και μόνο για να κάνει στοματικό έρωτα σε άγνωστους άνδρες. Δεν το είδαν αυτό σαν μια απεικόνιση της γυναίκας ως θύματος;
– Οχι, δεν είχα προβλήματα. Νομίζω πως ο φεμινισμός είναι ένα πολύ διχασμένο κίνημα. Υπάρχουν το σκληροπυρηνικό τμήμα και το πιο μετριοπαθές. Είμαι σίγουρη ότι ορισμένες φεμινίστριες θα ενοχλούνταν από αυτές τις σκηνές. Ορισμένες όμως μόνον. Ο φεμινισμός είναι ένα ευρύ κίνημα με μεγάλη ποικιλία και πολυφωνία. Πάντως οι άνθρωποι συμπεριφερόμαστε και έτσι. Ειδικά ως προς τη σεξουαλικότητα. Με ενδιαφέρει πολύ αυτό το θέμα, πώς οι ερωτικές επιθυμίες σου μπορεί να μη συνάδουν καθόλου με τις πολιτικές σου απόψεις. Μπορεί κάλλιστα να υπάρχει χάσμα εκεί.
Με το #MeToo επήλθε διχασμός ανάμεσα στις γενιές
– Πώς έγινε δεκτό το βιβλίο στη Γερμανία;
– Επί δύο χρόνια, κάθε Γερμανός εκδότης αρνούνταν να το εκδώσει. Αφού βγήκε όμως, ο Τύπος το δέχθηκε καλά. Και το κοινό το ίδιο. Συνέβησαν, βέβαια, ορισμένα παράξενα πράγματα: πάνω απ’ όλα, στη Γερμανία δεν το βρήκαν αστείο. Δεν γελούν μαζί του. Τους έφερε σε αμηχανία. Προς Θεού, μην προσβάλουμε κανέναν.
– Ζούμε πάντως σε μια εποχή όπου όλοι τρέμουν μην τυχόν και πουν κάτι προσβλητικό για κάποιον άλλο. Οταν έγραφες το βιβλίο, σε απασχολούσε αυτό;
– Το σκέφτηκα, αλλά πάντοτε βασίζεσαι σε κάποια δικά σου, εσωτερικά, όρια. Να έχεις επίγνωση ποιον μπορεί να θίξεις. Και λες, θα είμαι οκέι με αυτό. Πρέπει να είσαι ανοιχτός με τους ανθρώπους και να τους πεις, «εντάξει, αυτό που κάνω εδώ μπορεί να σου πέσει λίγο κάπως, πιστεύω όμως πως όσο έχεις τα δικά σου εσωτερικά όρια, όλα μια χαρά θα είναι». Πάνω απ’ όλα δεν πρέπει να φοβάσαι. Διαφορετικά αυτό που θα κάνεις δεν θα είναι λογοτεχνία και θα είναι πολύ βαρετό. Ωστόσο, ορισμένα πράγματα με εξέπληξαν. Οταν, π.χ., το βιβλίο μεταφέρθηκε στο θέατρο, σε ορισμένες χώρες φοβήθηκαν ότι θα προσβάλλαμε το κοινό των Ρωμαιοκαθολικών. Προέρχομαι από οικογένεια καθολικών, οπότε δεν ανησύχησα.
– Η ηρωίδα σου λέει ότι θαυμάζει τους ανθρώπους που αγαπούν τις μανάδες τους.
– Ναι, το θέμα της μητέρας έχει μεγάλο ενδιαφέρον, διότι αφορά και τον τρόπο που οι γυναίκες ζουν σε ένα πατριαρχικό σύστημα. Υπό μία έννοια, ενισχύουν την πατριαρχία όταν μεγαλώνουν τις κόρες τους με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Στο τέλος, θα έλεγα ότι συγχωρεί τη μάνα της. Καταλαβαίνει ότι και αυτή ήταν ένα θύμα. Οταν ξέσπασε το #MeToo επήλθε μεγάλος διχασμός ανάμεσα στις γενιές: οι κόρες γύρισαν στις μανάδες τους και τους είπαν «Πώς τα ανέχτηκες όλα αυτά;». Οι μεγαλύτερες γυναίκες αισθάνθηκαν κάπως εξοστρακισμένες, ότι έπρεπε να δώσουν εξηγήσεις.
