Εξορίστηκε το 1979, στις απαρχές της Ισλαμικής Επανάστασης, σε ηλικία μόλις 17 ετών. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90 επέστρεψε στην Τεχεράνη. Το 2007 ο Κιαν Τατζμπάκς συνελήφθη με την κατηγορία της απειλής κατά της δημόσιας ασφάλειας, ενώ στη συνέχεια του απαγγέλθηκαν κατηγορίες για κατασκοπεία και προδοσία. Το 2009, ιρανικό δικαστήριο του επέβαλε ποινή κάθειρξης 15 ετών και αποφυλακίστηκε το 2016, στο πλαίσιο της αμερικανοϊρανικής συμφωνίας για τα πυρηνικά. Σήμερα, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, ο Τατζμπάκς γράφει για το Ιράν στον ιστοχώρο «The Iran Crisis Notebook» στο Substack. Μιλώντας στην «Κ», σκιαγραφεί μια βαθιά διχασμένη ιρανική κοινωνία και εξηγεί γιατί οι διαδηλώσεις αποτυγχάνουν να ανατρέψουν το καθεστώς.
– Πώς χωρίζεται η ιρανική κοινωνία σήμερα και τι έχει αλλάξει σε σύγκριση με πριν από 20 χρόνια;
– Με βάση την έρευνά μου, 10% έως 15% του πληθυσμού είναι υπέρ του καθεστώτος. Οι μισοί από αυτούς είναι φανατικοί, που θα πολεμήσουν και θα πεθάνουν για το καθεστώς. Οι άλλοι μισοί είναι αφοσιωμένοι, αλλά κυρίως τα μέσα διαβίωσής τους, η καριέρα τους, τα σπίτια τους και τα σχολεία των παιδιών τους εξαρτώνται από το καθεστώς. Αυτοί είναι 10% έως 15% του πληθυσμού σε μια χώρα 93 εκατομμυρίων. Από την άλλη πλευρά, το 30%, είναι πολιτικά «ουδέτερο». Το 50% έως 60% του πληθυσμού αντιτίθεται στο καθεστώς, δηλαδή θέλει να ζήσει υπό ένα κοσμικό, δημοκρατικό, πιο φιλελεύθερο, φιλοδυτικό πολιτικό σύστημα. Το ερώτημα είναι πόσοι από αυτούς είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν το κόστος της πραγματικής αντίστασης στο καθεστώς, συμμετέχοντας σε διαδηλώσεις, βγαίνοντας στους δρόμους, διακινδυνεύοντας τη σύλληψη, τον θάνατο, τη φυλάκιση. Είναι δύσκολο να πει κανείς, αλλά ίσως το 20% με 30% αυτού του 50% να είναι διατεθειμένο να το κάνει.
– Γιατί οι διαδηλώσεις αποτυγχάνουν;
– Η κατανομή της κοινής γνώμης δεν έχει αλλάξει πολύ τα τελευταία 20-30 χρόνια. Οι υποστηρικτές του καθεστώτος έχουν πιθανώς μειωθεί από 20% σε 10%-15% και οι αντίπαλοί του έχουν αυξηθεί από 40%-45% σε 50%-60%. Αλλά η μεγάλη αλλαγή έχει να κάνει με την οργανωτική ικανότητα. Οταν ξεκίνησε το «μεταρρυθμιστικό κίνημα» υπήρχε πρόσβαση στις εφημερίδες και η «κοινωνία των πολιτών» και οι αντίπαλοι του καθεστώτος είχαν πρόσβαση στα πολιτικά κόμματα και το νόμιμο δικαίωμα να πραγματοποιούν συναντήσεις. Μερικές φορές είχαν και πρόσβαση στην κρατική τηλεόραση. Ετσι είχαν υποψηφίους σε χωριά, κωμοπόλεις και πόλεις. Είχαν, λοιπόν, οργανωτική ικανότητα, πολιτική εκπροσώπηση, ηγέτες και μια ιδεολογία μεταρρύθμισης, η οποία είχε νόημα για πολλούς ανθρώπους. Ομως το 2009, όταν το καθεστώς έπληξε με σκληρά μέτρα το «πράσινο κίνημα», όλα αυτά καταστράφηκαν. Τα πολιτικά κόμματα κηρύχθηκαν παράνομα. Δεν τους επιτρεπόταν να κινητοποιούν ή να κερδίζουν υποστηρικτές, ενώ οι ηγέτες τους σκοτώθηκαν, φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν. Επομένως, στην ερώτηση γιατί οι διαμαρτυρίες δεν πέτυχαν, η απάντηση είναι ότι παρόλο που υπάρχουν κάποιες ιδέες και στόχοι, δεν υπάρχουν οργανωτικοί πόροι, δεν υπάρχει ηγεσία, δεν υπάρχει οργάνωση.
– Με την απουσία του Μοτζταμπά Χαμενεΐ, εκτιμάτε ότι οι Φρουροί της Επανάστασης ηγούνται του καθεστώτος;
– Οι Φρουροί είναι πιο εμφανείς στο προσκήνιο λόγω του πολέμου, αλλά το καθεστώς είναι ένας συνδυασμός της ομάδας των κληρικών γύρω από τον ανώτατο ηγέτη, η οποία έχει αποδυναμωθεί αλλά εξακολουθεί να υπάρχει, των κληρικών-δικαστών που διευθύνουν το δικαστικό σύστημα, των ελίτ πολιτικών που διευθύνουν τις φατρίες και τη διοίκηση, και του στρατιωτικού σκέλους. Ο συνδυασμός αυτών των τεσσάρων αποτελεί ουσιαστικά το καθεστώς.
– Ποιος κυβερνάει τη χώρα σήμερα;
– Υπάρχει μια εκτελεστική επιτροπή πέντε έως δέκα ατόμων. Είναι ο αρχηγός των Φρουρών, ο αρχηγός του Ανωτάτου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, ο αρχηγός της δικαστικής εξουσίας, ο ανώτατος ηγέτης και οι σύμβουλοι εξωτερικής πολιτικής. Αυτά τα έξι-επτά άτομα αντιπροσωπεύουν έναν οργανωτικό πυρήνα που έχει γύρω στους 10.000 υπαλλήλους.
– Πιστεύετε ότι οι ΗΠΑ, ο πρόεδρος Τραμπ και η Δύση δεν κατανοούν το ιρανικό καθεστώς;
– Ο Τραμπ δεν παρερμηνεύει το ιρανικό καθεστώς. Αντιθέτως, νομίζω ότι οι προηγούμενες κυβερνήσεις, από την κυβέρνηση Ομπάμα έως την κυβέρνηση Μπάιντεν, παρερμήνευσαν σημαντικά το ιρανικό καθεστώς και πίστευαν ότι ήταν ανοιχτό σε διαπραγματεύσεις «καλής πίστης». Στην πραγματικότητα το καθεστώς είναι βαθιά προσηλωμένο, θρησκευτικά και ιδεολογικά, στον «αντιαμερικανισμό» και οι αμερικανικές κυβερνήσεις νόμιζαν ότι μια συμφωνία θα ήταν ένα είδος «modus vivendi» μεταξύ των δύο χωρών, ενώ για τους Ιρανούς ήταν μια περίοδος προσωρινής ηρεμίας σε αυτό που θεωρούν μόνιμο πόλεμο εναντίον των ΗΠΑ, του Ισραήλ και της δυτικής νεωτερικότητας. Αν υπάρχει κάτι που ο Τραμπ δεν καταλαβαίνει, είναι το πώς μπορεί κάποιος να είναι τόσο «αυτοκτονικός». Είναι πρόθυμοι να πεθάνουν για το καθεστώς και την ιδεολογία τους, αλλά όχι για το εθνικό συμφέρον. Είναι σε θέση να μετακυλίσουν το κόστος του πολέμου στον πληθυσμό, δεν τους νοιάζουν οι υποδομές και δεν τους νοιάζει η ταλαιπωρία του ιρανικού λαού. Το ιρανικό καθεστώς είχε πει στο παρελθόν: «Αν το καθεστώς μας πέσει, θα αφήσουμε το Ιράν ερείπια».
– Βλέπετε τον γιο του σάχη ως εναλλακτική;
– Δεν έχει μεγάλη επιρροή στη χώρα ούτε στις διεθνείς δυνάμεις. Θα μπορούσε ενδεχομένως να είναι μια φιγούρα τύπου Χουάν Κάρλος, ένα είδος «ουδέτερης ομπρέλας», που θα φέρει εθνική ενότητα και θα επιτρέψει ένα πλουραλιστικό πολιτικό σύστημα και μια νέα μεταβατική κυβέρνηση.
