Oταν έστειλα την είδηση για τη δημοπρασία των επίμαχων φωτογραφιών στον Γιούργκεν Ματέους, τον Γερμανό ιστορικό, ερευνητή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και διευθυντή Ερευνας στο Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος στην Ουάσιγκτον, μου απάντησε σχεδόν αμέσως. «Δεν συμβαίνει συχνά να ανακαλύπτουμε την αποτύπωση τέτοιων εγκλημάτων σε φωτογραφίες στο Διαδίκτυο», λέει από το σπίτι του στην πρωτεύουσα των ΗΠΑ. Είναι εμφανές πως η συζήτηση τον έχει διεγείρει, σαν να έχει ξεδιπλωθεί μπροστά του ένα νέο κεφάλαιο της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα.
Αυθεντία στη διαχείρηση πολεμικών αρχείων και την ταυτοποίηση εγκληματιών ναζί καθώς και των θυμάτων τους, ο Ματέους προσεγγίζει το ζήτημα με επιφυλακτικότητα και δίνει έμφαση στη μεθοδολογία: «Μοιάζει με μία από εκείνες τις αγοραπωλησίες που συναντά κανείς όλο και πιο συχνά στο Διαδίκτυο, όπου τέτοια αντικείμενα προέρχονται είτε από ιδιωτικές συλλογές είτε από κάποιον έμπορο και καταλήγουν να πωλούνται στο eΒay. Καταλαβαίνω το σοκ στην Ελλάδα είναι κατά κάποιον τρόπο διπλό. Γιατί πωλούνται από ιδιώτη και από πού προέρχονται; Ειδικά το δεύτερο ερώτημα πρέπει να απαντηθεί. Πρέπει να τεκμηριωθεί μια αλυσίδα προέλευσης, ώστε να μπορεί κανείς να τις ιχνηλατήσει πίσω στην πηγή».
Ο Ματέους κάνει λόγο για ένα φαινόμενο που παρατηρείται συχνά στη Γερμανία: την αποσπασματική πώληση φωτογραφιών από ιδιωτικά στρατιωτικά άλμπουμ. «Το πού βρέθηκαν αυτές οι φωτογραφίες και το ποιος ήταν ο φωτογράφος μπορεί να είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Μπορεί όντως να προέρχονται από τη συλλογή του λοχία Xέρμαν Χόιερ. Αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα πως ο ίδιος ήταν και ο φωτογράφος. Από την εμπειρία μου, τέτοιου είδους φωτογραφίες έχουν αλλάξει πολλά χέρια. Θεωρούνταν από τους Γερμανούς εκείνη την εποχή εμβληματικές, ακριβώς όπως τις βλέπουμε τώρα, αλλά με μια πολύ διαφορετική έννοια. Εμβληματικές όσον αφορά την ένδειξη και την τεκμηρίωση των γερμανικών επιτυχιών, κάτι εντυπωσιακό».
Σε πολλές υπαίθριες αγορές στη Γερμανία όλο και περισσότερο τέτοιο υλικό έρχεται στην επιφάνεια. Οι οικογένειες που το κατέχουν συχνά δεν ξέρουν τι να το κάνουν. Υπάρχει τεράστιος όγκος υλικού στις σοφίτες, στα συρτάρια.
Ο ίδιος δεν θα εκπλαγεί αν αποδειχθεί ότι οι εικόνες έχουν αφαιρεθεί από κάποιο ιδιωτικό γερμανικό άλμπουμ. «Αυτού του είδους η “απογύμνωση” στρατιωτικών άλμπουμ είναι δυστυχώς αρκετά συνηθισμένη σήμερα. Κάποιος αφαιρεί ό,τι φαίνεται πιο φρικιαστικό και πιο εμπορεύσιμο και στη συνέχεια το διαθέτει στην αγορά. Το συναντά κανείς σε πολλές υπαίθριες αγορές στη Γερμανία· όλο και περισσότερο τέτοιο υλικό έρχεται στην επιφάνεια. Οι οικογένειες που το κατέχουν συχνά δεν ξέρουν τι να το κάνουν. Υπάρχει τεράστιος όγκος υλικού στις σοφίτες, στα συρτάρια. Ο ακριβής αριθμός των άλμπουμ που παραμένουν σε ιδιωτική κατοχή είναι άγνωστος, αλλά γνωρίζουμε ότι δεκάδες χιλιάδες έχουν καταλήξει σε ιδιωτικές συλλογές».
Ποια ιστορία λένε οι φωτογραφίες;
Σχετικά με το περιεχόμενο των εικόνων και το τι μπορούμε να λάβουμε ως πληροφορία, ο Ματέους τονίζει πως «αν το προσεγγίσω ως ιστορικός, θα ήθελα πρώτα να καταλάβω τι ακριβώς συμβαίνει εδώ. […] Υπήρχαν θεατές; Ηταν μήπως και Ελληνες ανάμεσά στους θεατές; Ποιος μάζεψε τα πτώματα;». Ο ίδιος θεωρεί πιθανό να υπάρχει κι άλλο σχετικό υλικό, εφόσον πρόκειται για συνεκτική συλλογή και δεν έχει αποσπαστεί και διαλυθεί για άλλους σκοπούς. «Μιλάμε για αναλογικές φωτογραφίες. Δηλαδή, υπήρχε ένα φιλμ, μια φωτογραφική μηχανή», υπογραμμίζει.
Αυτό ωστόσο που είναι καθοριστικό για την κατανόηση αυτών των εικόνων είναι το πλαίσιο. «Δεν πρέπει να υποθέτουμε· πρέπει να περιμένουμε μέχρι να έχουμε όλα τα στοιχεία. Αυτές οι φωτογραφίες δεν είναι αυτονόητες. Πρέπει να μάθουμε ποιος τις τράβηξε. Οι εικόνες δεν μιλούν από μόνες τους. Πρέπει να τις εντάξουμε στο σωστό πλαίσιο. Ισως να υπήρχαν και άλλα αρχεία, έγγραφα, ημερολόγια, αντικείμενα στην ίδια συλλογή που να συνθέτουν ολόκληρη την εικόνα. Και κατά πάσα πιθανότητα οι φωτογραφίες είναι αυθεντικές – αν και δεν είμαι ειδικός, ο τρόπος που εμφανίστηκαν δείχνει πως είναι μάλλον αληθινές».
Ταυτοποιώντας ναζί εγκληματίες, 80 χρόνια μετά
Πώς όμως μπορεί να ταυτοποιήσει κανείς θύματα και θύτες; Η συζήτηση οδηγείται στην τεχνητή νοημοσύνη και τη χρησιμότητά της. Ο Γιούργκεν Ματέους έγινε γνωστός για την εμπλοκή του σε μια διεθνώς γνωστή υπόθεση, την επανεξέταση μιας εμβληματικής φωτογραφίας μαζικής εκτέλεσης στην Ουκρανία το 1941, η οποία επί δεκαετίες ήταν γνωστή με τον τίτλο «Ο Τελευταίος Εβραίος στη Βίνιτσα» («The Last Jew in Vinnitsa») και αποδείχθηκε ότι είχε λανθασμένη γεωγραφική ταυτοποίηση. Με τη συνδρομή ερευνητών, ανοιχτών πηγών και εργαλείων αναγνώρισης προσώπου, κατέστη δυνατή η πιθανή ταυτοποίηση του εκτελεστή και η διόρθωση της τοποθεσίας ως Μπερντίτσιβ.
Ο ίδιος ωστόσο απορρίπτει κάθε ιδέα ενός «τεχνολογικού θαύματος». «Κατ’ αρχάς δεν είμαι ειδικός στην τεχνητή νοημοσύνη. Στηρίχθηκα σε ειδικούς», ξεκαθαρίζει. «Αυτή η βοήθεια προήλθε από εθελοντική ομάδα που συνδέεται με το Bellingcat. Ασχολούνται κυρίως με σύγχρονα εγκλήματα, καθώς και με ιστορικά, προσπαθώντας να εντοπίσουν τις τοποθεσίες όπου έλαβαν χώρα οι θηριωδίες και να ταυτοποιήσουν πρόσωπα σε ιστορικές φωτογραφίες. Οι ιστορικές φωτογραφίες είναι πολύ πιο δύσκολες από το σύγχρονο ψηφιακό υλικό. Μιλάμε για αναλογικές πηγές, τεχνικά πιο απαιτητικές», εξηγεί.
Oσο πιο πολλές πληροφορίες έχεις για το άτομο που απεικονίζεται τόσο περισσότερο μπορείς να το συνδέσεις με τη φωτογραφία που ερευνάς.
«Η τεχνητή νοημοσύνη είναι άχρηστη αν δεν έχει κάτι να συγκρίνει», συνεχίζει. «Χρειάζεσαι ένα πρόσωπο, ένα αναγνωρίσιμο πρόσωπο. Oσο πιο πολλές πληροφορίες έχεις για το άτομο που απεικονίζεται τόσο περισσότερο μπορείς να το συνδέσεις με τη φωτογραφία που ερευνάς. Oπότε, αν έχεις μια λίστα με τους ναζί, τους αντιπαραθέτεις με τα πρόσωπα στις φωτογραφίες και έχεις πολλές πιθανότητες να έχεις μια ταυτοποίηση. Η τεχνητή νοημοσύνη ήταν, κατά κάποιον τρόπο, η επιβεβαίωση μιας έρευνας που στηρίχθηκε και σε πιο παραδοσιακά εγκληματολογικά εργαλεία».
Μια μοναδική ευκαιρία να ξαναδούμε το παρελθόν
Ο Ματέους θεωρεί ότι τέτοιες ανακαλύψεις μάς δίνουν την ευκαιρία να ξαναεπισκεφθούμε την Ιστορία, να ξανασυζητήσουμε πράγματα που δεν έκλεισαν ποτέ. «Με αυτόν τον τρόπο ίσως και να ξαναγγίξουμε πληγές που δεν θέλουμε. Παρ’ όλα αυτά, είναι μια μοναδική ευκαιρία για να ξαναδούμε το παρελθόν. Είναι σημαντικό κυρίως για τους συγγενείς των θυμάτων να αποδοθεί δικαιοσύνη, ακόμη και αν οι εκτελεστές στις φωτογραφίες δεν ζουν πια».
