Το πρόσφατο περιστατικό στο Ζβέρνετς της Αλβανίας, με αφορμή τη σύλληψη και την καταγγελλόμενη κακομεταχείριση Ελληνα ομογενούς κατά τη διάρκεια κινητοποίησης που συνδεόταν με επενδυτικό σχέδιο στην περιοχή, επανέφερε στο προσκήνιο μια γνώριμη δυναμική των ελληνοαλβανικών σχέσεων. Οπως συνέβη τα προηγούμενα χρόνια με τη Χειμάρρα, ένα τοπικό γεγονός απέκτησε πολιτική και συμβολική βαρύτητα δυσανάλογη του άμεσου αντικειμένου του. Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο περιστατικό της συγκυρίας. Αντιθέτως, αναδεικνύει ένα βαθύτερο χαρακτηριστικό της ελληνοαλβανικής σχέσης: τη δυσκολία διαμόρφωσης ενός κοινού πολιτικού αφηγήματος για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της.
Οι σχέσεις Ελλάδας και Αλβανίας διαμορφώθηκαν μέσα από μια σύνθετη και συχνά ασύμμετρη ιστορική διαδρομή. Σε αντίθεση με άλλες βαλκανικές διμερείς σχέσεις που επικεντρώθηκαν κυρίως σε ζητήματα συνόρων ή ασφάλειας, η ελληνοαλβανική σχέση διαμορφώθηκε γύρω από ζητήματα ταυτότητας, πληθυσμών και αμοιβαίας αναγνώρισης. Από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, η συγκρότηση των δύο εθνικών κρατών συνοδεύθηκε από διαφορετικές αντιλήψεις για τον χώρο, τις κοινότητες και την ιστορική κληρονομιά της περιοχής. Η θέση της ελληνικής εθνικής μειονότητας στην Αλβανία, οι διαφορετικές προσεγγίσεις γύρω από το ζήτημα της Βορείου Ηπείρου, οι περιουσιακές διεκδικήσεις, αλλά και ευρύτερα ζητήματα ιστορικής μνήμης εντάχθηκαν στον πυρήνα των εθνικών αφηγήσεων και των δύο πλευρών.
Αξίζει να σημειωθεί ότι τα ζητήματα αυτά δεν παρέμειναν αμετάβλητα στον χρόνο. Αντιθέτως, μετασχηματίστηκαν και προσαρμόστηκαν στα εκάστοτε πολιτικά περιβάλλοντα. Οι ελληνοαλβανικές σχέσεις δεν χαρακτηρίζονται τόσο από τη διαρκή εμφάνιση νέων διαφορών όσο από τη διαρκή επανερμηνεία παλαιών ζητημάτων. Η μειονότητα, οι περιουσίες, η κυριαρχία, οι θαλάσσιες ζώνες ή η διαχείριση της ιστορικής μνήμης δεν εξαφανίστηκαν με την πάροδο του χρόνου. Μεταφέρθηκαν από τη μία ιστορική περίοδο στην άλλη, αποκτώντας κάθε φορά νέα θεσμική μορφή και νέο πολιτικό λεξιλόγιο.
Η περίοδος του Ψυχρού Πολέμου περιόρισε τις επαφές μεταξύ των δύο κοινωνιών χωρίς να επιλύσει τις υποκείμενες εκκρεμότητες. Ωστόσο, μετά το 1991, η κατάρρευση του αλβανικού κομμουνισμού εγκαινίασε μια νέα ιστορική φάση. Η μαζική μετανάστευση εκατοντάδων χιλιάδων Αλβανών προς την Ελλάδα, η οικονομική αλληλεξάρτηση, οι μικτές οικογένειες, η εκπαίδευση και οι καθημερινές μορφές κοινωνικής συνύπαρξης δημιούργησαν ένα επίπεδο κοινωνικής διασύνδεσης πρωτοφανές για τα βαλκανικά δεδομένα. Ελάχιστες διμερείς σχέσεις στην περιοχή χαρακτηρίζονται από τόσο πυκνούς ανθρώπινους, κοινωνικούς και οικονομικούς δεσμούς.
Παρά ταύτα, η εντυπωσιακή αυτή κοινωνική προσέγγιση δεν συνοδεύθηκε από αντίστοιχη πολιτική και συμβολική σύγκλιση. Οι δύο κοινωνίες έμαθαν να συνυπάρχουν πολύ ταχύτερα από όσο κατάφεραν να συγκλίνουν οι πολιτικές τους αφηγήσεις. Ως αποτέλεσμα, ζητήματα όπως τα δικαιώματα της μειονότητας, οι περιουσίες, η οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, οι διαφορετικές αναγνώσεις του παρελθόντος ή η σχέση μεταξύ εθνικής κυριαρχίας και ευρωπαϊκών υποχρεώσεων εξακολουθούν να προσεγγίζονται μέσα από διαφορετικά ερμηνευτικά πλαίσια. Το ίδιο γεγονός αποκτά συχνά διαφορετικό πολιτικό νόημα στην Αθήνα και στα Τίρανα, όχι απαραίτητα λόγω διαφορετικών πραγματικών δεδομένων, αλλά λόγω διαφορετικών ιστορικών και πολιτικών σημείων αναφοράς.
Η περίπτωση του Ζβέρνετς είναι ενδεικτική αυτής της δυναμικής. Μια τοπική διαμάχη που αφορά δικαιώματα, επενδυτικές παρεμβάσεις και κρατικές πρακτικές δεν παραμένει ποτέ αποκλειστικά τοπική. Εντάσσεται σχεδόν αυτομάτως σε ευρύτερες συζητήσεις για τη μειονότητα, το κράτος δικαίου, την προστασία της ιδιοκτησίας και τη συνολική ποιότητα των διμερών σχέσεων. Με τον τρόπο αυτό, το παρόν συναντά διαρκώς το παρελθόν και οι τρέχουσες εξελίξεις ερμηνεύονται μέσα από πρίσματα που έχουν διαμορφωθεί εδώ και δεκαετίες.
Η ευρωπαϊκή διάσταση ενισχύει περαιτέρω αυτή τη συνθήκη. Για την Ελλάδα, πολλά από τα ζητήματα αυτά συνδέονται με τις υποχρεώσεις μιας υποψήφιας προς ένταξη χώρας και με τις αρχές του κράτους δικαίου, της προστασίας των μειονοτήτων και των περιουσιακών δικαιωμάτων. Στην αλβανική δημόσια συζήτηση, αντίθετα, τα ίδια ζητήματα συχνά εντάσσονται σε ένα πλαίσιο εθνικής κυριαρχίας και εσωτερικής πολιτικής αρμοδιότητας. Η διαφορά δεν αφορά μόνο τις θέσεις των δύο πλευρών· αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ορίζεται το πρόβλημα.
Η εμπειρία άλλων ευρωπαϊκών χωρών δείχνει ότι η υπέρβαση ιστορικών διαφορών δεν επιτυγχάνεται αποκλειστικά μέσω διπλωματικών συμφωνιών ή θεσμικών διευθετήσεων. Η γαλλογερμανική προσέγγιση μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στηρίχθηκε σταδιακά στην οικοδόμηση μιας κοινής αφήγησης για το μέλλον, η οποία επέτρεψε στις δύο κοινωνίες να εντάξουν τις παλαιές συγκρούσεις σε ένα νέο πολιτικό πλαίσιο συνεργασίας. Η αναφορά αυτή δεν αποτελεί ιστορική αναλογία μεταξύ δύο διαφορετικών περιπτώσεων. Υπογραμμίζει, ωστόσο, μια κρίσιμη παράμετρο: η συμφιλίωση δεν αφορά μόνο την επίλυση διαφορών αλλά και την παραγωγή κοινού πολιτικού νοήματος.
Το παράδοξο των ελληνοαλβανικών σχέσεων είναι ότι ενώ οι κοινωνίες τους έχουν ήδη εισέλθει σε μια πραγματικότητα βαθιάς αλληλεξάρτησης, οι πολιτικές τους αφηγήσεις εξακολουθούν συχνά να οργανώνονται γύρω από ερωτήματα που κληροδότησε ο 20ός αιώνας. Το Ζβέρνετς δεν αποκαλύπτει μια νέα κρίση. Υπενθυμίζει ότι οι ελληνοαλβανικές σχέσεις εξακολουθούν να ορίζονται περισσότερο από τις εκκρεμότητες που κληρονόμησαν παρά από όσα πέτυχαν μετά το 1991. Η πρόκληση των επόμενων δεκαετιών δεν είναι μόνο η επίλυση επιμέρους διαφορών. Είναι η μετάβαση από μια σχέση που διαχειρίζεται το παρελθόν σε μια σχέση που μπορεί να παράγει ένα κοινό όραμα για το μέλλον. Μόνον τότε το βάρος της ιστορίας θα πάψει να καθορίζει δυσανάλογα το παρόν.
*Η κ. Βέρα Τίκα είναι επιστημονική συνεργάτις του Κέντρου Πολιτικών Ερευνών του Παντείου Πανεπιστημίου, εμπειρογνώμων ζητημάτων δημοκρατίας και ακροδεξιάς ριζοσπαστικοποίησης.
