Το όνομά του θα είναι για πάντα συνδεδεμένο με το βραβείο Turing – αποτελεί, άλλωστε, τον μοναδικό Ελληνα στον οποίο έχει απονεμηθεί το λεγόμενο «Νομπέλ της Πληροφορικής». Η ζωή του Ιωσήφ Σηφάκη, όμως, δεν χωράει μόνο σε ένα ορόσημο.
Οταν ήταν μικρός, φανταζόταν ότι μεγαλώνοντας θα γινόταν ναυτικός. Αργότερα ήθελε να γίνει αρχαιολόγος. Τελικά σπούδασε ηλεκτρολόγος μηχανικός στην Ελλάδα και στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας αποφάσισε να μεταναστεύσει στη Γαλλία. Το Πολυτεχνείο τού έδωσε την τεχνική βάση – στην Γκρενόμπλ θα έκανε μεταπτυχιακό στην Πυρηνική Φυσική. Αλλά ένα μήνα αφότου ξεκίνησε το δεύτερο πτυχίο του, «ερωτεύτηκε».
Ο πρώτος υπολογιστής
«Η πληροφορική ήταν έλξη, ήταν ένας έρωτας από αυτούς που σε κάνουν να πεις “τα παρατώ όλα”», λέει στην «Κ». Ηταν πράγματι έρωτας με την πρώτη ματιά. Μαγεύτηκε όταν αντίκρισε για πρώτη φορά υπολογιστή στην Γκρενόμπλ. Είχε τη «δύναμη» ενός τηλεφώνου –«ίσως και λιγότερο», σημειώνει– κι ήταν τεράστιος. Το κτίριο έπρεπε να κλιματίζεται για να μπορεί να λειτουργεί.
Το 1970, όταν άλλαξε πλήρως την κατεύθυνση των σπουδών του, δεν περίμενε τι θα επακολουθούσε χάρη στην επιστήμη που εκείνος διάλεξε παρορμητικά να ακολουθήσει. Δεν τον απασχολούσε. «Είπα, θέλω να μάθω αυτό το τόσο ενδιαφέρον πράγμα, μου βγήκε σε καλό αυτή η παρόρμηση».
Τη θεωρία για την οποία εντέλει πήρε και το βραβείο –από κοινού με τον Εντμουντ Κλαρκ και τον Ερνεστ Αλεν Εμερσον– άρχισε να την αναπτύσσει το 1976. «Την ολοκλήρωσα το 1980, αλλά χρειάστηκε να περάσει τουλάχιστον μια δεκαετία για να έχουμε ισχυρότερους υπολογιστές», συμπληρώνει.
Θεωρείται από τους θεμελιωτές του Model Checking, το οποίο σήμερα είναι η κύρια βιομηχανική μέθοδος επαλήθευσης πληροφορικών συστημάτων και χρησιμοποιείται από εταιρείες όπως η Microsoft και η Google. Μια μέθοδος με την οποία ένα πρόγραμμα ελέγχει αυτόματα αν ένα λογισμικό ή ένα κύκλωμα λειτουργεί σωστά σε όλες τις πιθανές καταστάσεις – χωρίς να πρέπει κάποιο άτομο να τις δοκιμάσει «μία μία».
Σε συνεργασία με τη βιομηχανία, ειδικά με εταιρείες όπως οι Airbus και France Telecom, ανέπτυξε το εργαλείο SCADE και την τεχνολογία fly-by-wire, που χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά σε επιβατικά αεροπλάνα για τον σχεδιασμό και την επικύρωση των κρίσιμων συστημάτων τους σε πραγματικό χρόνο, και τον αυτόματο έλεγχο πτήσεων.
Το βραβείο Turing το 2007 ήταν ανταμοιβή, αναγνώριση και ευθύνη. Του άνοιξε πόρτες, του έδωσε πρόσβαση στα ΜΜΕ και την ευκαιρία να συναναστραφεί με λαμπρά επιστημονικά μυαλά. «Αλλά δεν είναι ότι γίνεσαι πιο έξυπνος από τη μια μέρα στην άλλη – βρίσκεσαι απλά σε μια κατάσταση που πρέπει να εξηγείς στον κόσμο τι έχεις κάνει, κι αναρωτιέσαι κι εσύ τι έκανες τόσα χρόνια, το βάζεις σε ένα πλαίσιο», σημειώνει.
«Το βραβείο το είδα ως ορόσημο», εξηγεί, «ποτέ ως το τέλος ενός ταξιδιού, που ελπίζω να είναι μακρύ – “γεμάτο περιπέτεια, γεμάτο γνώση”», λέει, παραφράζοντας την «Ιθάκη» του Κωνσταντίνου Καβάφη. Αλλωστε, δηλώνει εξαρχής ότι μία από τις μεγαλύτερες αγάπες του είναι η ποίηση. «Τη λάτρεψα ως φοιτητής. Εχω εκδώσει μερικά από τα κείμενά μου σε δύο συλλογές έμμετρων και πεζών, καθώς και σε ένα βιβλίο με τίτλο “Κατανοώντας και αλλάζοντας τον κόσμο”».
Ο κόσμος δεν είναι μόνο ύλη και ενέργεια. Είναι και πληροφορία. Και επειδή είμαι πλατωνιστής, μπορείτε να προσθέσετε ότι είναι και ψυχή.
Ταυτόχρονα, είναι μέλος οκτώ ακαδημιών, ενώ του έχουν απονεμηθεί κι άλλες τιμές. Το 2009 έλαβε τον τίτλο του Μεγάλου Αξιωματούχου Εθνικής Αξίας από το γαλλικό κράτος και το 2011 έλαβε τον τίτλο του διοικητή της Λεγεώνας της Τιμής. Το 2009, του απονεμήθηκε το βραβείο του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, και το 2013 το μετάλλιο του Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικα. Το 2012 έλαβε το Leonardo Da Vinci Medal.
Η αρχή της περιπέτειας
Πέρα από όλες τις έρευνές του, ένα ερώτημα τον γοήτευε και τον ενέπνεε κατά τη διάρκεια της πορείας του. «Να δω», δηλώνει, «τον ανόργανο και τον έμβιο κόσμο ως υπολογιστικά συστήματα, αποφεύγοντας την παγίδα της υπεραπλούστευσης – αυτό με οδήγησε τελικά στην έρευνά μου για τα αυτόνομα συστήματα και τη σχέση μεταξύ ανθρώπινης και τεχνητής νοημοσύνης».
Θεωρεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί σημαντικό σταθμό στην ανθρώπινη εξέλιξη. «Αλλά βρίσκεται ακόμη στα σπάργανα, αυτό που βιώνουμε σήμερα είναι η αρχή μιας μακράς διαδρομής». Τα αποτελέσματα, τονίζει, είναι εντυπωσιακά επειδή αποδίδουμε στις μηχανές έναν ανθρωπομορφισμό, που όμως δεν είναι τεχνικά βάσιμος.
«Μπορεί να μας ξεπερνούν σε διάφορες γνωστικές λειτουργίες, αλλά δεν αρκεί να έχουμε μια μηχανή που παίζει σκάκι, οδηγεί αυτοκίνητο ή μαγειρεύει. Η ανθρώπινη νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια συλλογή ετερόκλητων λειτουργιών. Συνδυάζει τη λογικά οργανωμένη χρήση της γνώσης και τη στοχευμένη δράση».
Κατά τον ίδιο, μάλιστα, σήμερα βλέπουμε κυρίως εφαρμογές σημαντικών ανακαλύψεων του περασμένου αιώνα. «Συνολικά, παρατηρούμε μια επιβράδυνση των ρυθμών παραγωγής ρηξικέλευθων αποτελεσμάτων, όπως αυτά στην κβαντομηχανική, στη βιολογία και στις τεχνολογίες υλικών, που χαρακτηρίζουν την επιστημονική πρόοδο τον 20ό αιώνα. Αυτό το φαινόμενο πιθανόν να σηματοδοτεί μια μετατόπιση της επιστήμης και της τεχνολογίας, μάλλον προς τις εφαρμογές παρά προς τη διερεύνηση θεμελιωδών γνώσεων».
Νιότη και φως
Πέραν της πληροφορικής και της ποίησης, από παλιά τον παθιάζει και η αρχαία ελληνική γλώσσα – «η ομορφιά και ο πλούτος της, το εργαλείο των διανοητών που θέσπισαν τις συντεταγμένες της νόησης και χάραξαν την πορεία του πνεύματος ανά τους αιώνες και η φιλοσοφία». Από αυτό το πρίσμα κοιτάει και την Ελλάδα. Σκέφτηκε ποτέ να επιστρέψει μόνιμα στην πατρίδα του;
«Για μένα η Ελλάδα είναι κατ’ αρχήν νοητή, αυτή που με την Ιστορία της έλαμψε και φώτισε τον κόσμο». Δεν είναι μόνο η γλώσσα που τον συγκινεί, αλλά και τα ιδεώδη της ανθρωπιάς, της αγάπης για τη ζωή και την ελευθερία, του φιλότιμου και της αυτοθυσίας. Η ελληνική φύση. «Αυτή είναι η Ελλάδα που αγαπώ και κρατώ μέσα μου σαν φυλαχτό. Γι’ αυτό κάθε φορά που σκέφτηκα να επιστρέψω στην ελληνική πραγματικότητα, προτίμησα αυτή τη μακρινή, την πλατωνική σχέση με την πατρίδα».
Αναφέρει άλλη μια φορά τον Πλάτωνα, όταν συζητάμε για τις οντότητες της φύσης. Ο κόσμος, υπογραμμίζει ο κ. Σηφάκης, «δεν είναι μόνο ύλη και ενέργεια. Είναι και πληροφορία. Και επειδή είμαι πλατωνιστής, μπορείτε να προσθέσετε ότι είναι και ψυχή».
Το «τι» και το «γιατί»
Για ποιον λόγο πιστεύει ένας από τους κορυφαίους επιστήμονες πληροφορικής ότι υπάρχουμε; Στη φιλοσοφία, δηλώνει στην «Κ», είναι τριών ειδών τα βασικά ερωτήματα – «το γιατί, το τι είναι ο κόσμος και το πώς γίνονται τα πράγματα». Ο άνθρωπος δεν μπορεί να απαντήσει ούτε το τι ούτε το γιατί, τονίζει o κ. Σηφάκης, ο οποίος από το 1974 είναι ερευνητής στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Ερευνας της Γαλλίας, όπου σήμερα κατέχει την ανώτερη βαθμίδα. «Προτιμώ», τονίζει, «να μιλάω μόνο για το πώς».
Δεν ξέρει τι θα επέλεγε να σπουδάσει σήμερα. «Πιθανότατα θα έκανα μια παρόμοια επιλογή. Αλλά οπωσδήποτε θα ήθελα να κάνω μια δουλειά που με παθιάζει και με γεμίζει – να στοχάζομαι», συμπληρώνει, «και να ερευνώ».
Η συνάντηση
Βρεθήκαμε στο M Café του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. Είχε έρθει στην Αθήνα για το EmTech Europe, το συνέδριο που διοργάνωσε για τρίτη συνεχόμενη χρονιά η «Καθημερινή» με το MIT Technology Review. Ηταν ένας από τους εξέχοντες ομιλητές της φετινής διοργάνωσης. Οταν ολοκληρώνεται η συζήτησή μας επί σκηνής –κατά τη διάρκεια της οποίας εκφράζει τις ανησυχίες του, αλλά και τον ενθουσιασμό του για την τεχνητή νοημοσύνη– μιλάμε για τη ζωή του. Για μια τέτοια ζωή, όμως, δεν μας φτάνει ο χρόνος. Ξαναβρισκόμαστε διαδικτυακά, μέσω Zoom, την επόμενη εβδομάδα, όταν έχει πλέον επιστρέψει στο Παρίσι.
