Η ένταση και ο θόρυβος που ευλόγως προκαλούν οι διαπραγματεύσεις με τους δανειστές κρύβουν την ευρύτερη εικόνα της πραγματικότητας στην οποία κινείται η χώρα. Κι όμως, είναι ξεκάθαρο. Η Ελλάδα επιστρέφει στην παγίδα του μεσαίου εισοδήματος, εκεί όπου βρέθηκε δέσμια για μακρά περίοδο 28 ετών, πριν ενταχθεί, κατά το 2000, στην ομάδα των χωρών με υψηλό εισόδημα. Κι αν δεν υπάρξει τελικά συμφωνία και εκπληρωθούν οι μύχιες επιθυμίες κάποιων να είμαστε εκτός ευρώ κ.λπ., η οικονομία θα μπει άμεσα στην παγίδα του μεσαίου εισοδήματος και θα χρειαστεί απροσδιόριστος αριθμός δεκαετιών για να περάσει πάλι στην ομάδα των χωρών με υψηλό εισόδημα…
Μια ενδιαφέρουσα μελέτη του γνωστού Levy Economics Institute (Tracking the Middle – income Trap: What is it, who is in it, and why? ) κατατάσσει όλες τις χώρες του κόσμου σε ομάδες ανάλογα με την κατηγορία εισοδήματος που έχουν και την εξέλιξή τους. Φαίνεται ότι η Ελλάδα παρέμεινε παγιδευμένη έως το 2000 στην κατηγορία μεσαίου εισοδήματος κι ενώ κατά μέσον όρο, οι χώρες μένουν στην κατηγορία αυτή 14 χρόνια, η Ελλάδα χρειάστηκε διπλάσιο χρόνο για να περάσει στην ομάδα υψηλού εισοδήματος. Ισως δεν είναι τυχαίο ότι η Αργεντινή έμεινε ακόμα περισσότερο, 40 χρόνια, παγιδευμένη στο μεσαίο εισόδημα…
Βέβαια, τα τελευταία χρόνια η Αργεντινή πετυχαίνει μια μικρή αύξηση εισοδήματος κάθε χρόνο, ενώ αντίθετα η Ελλάδα, με τη μεγάλη πτώση του ΑΕΠ την τελευταία πενταετία, προσεγγίζει ξανά την ομάδα μεσαίου εισοδήματος.
Μεγάλο επιστημονικό και πολιτικό ενδιαφέρον έχει προκαλέσει η αδυναμία ορισμένων οικονομιών να ξεπεράσουν ένα ορισμένο επίπεδο κατά κεφαλήν εισοδήματος. Τι κρατάει τις χώρες αυτές δέσμιες της υπανάπτυξης; Ορισμένοι υποστηρίζουν πως το πρόβλημα είναι ότι οι εξαγωγές τους περιορίζονται σε «απλά» προϊόντα, χαμηλής τεχνολογίας και πολυπλοκότητας. Οι χώρες μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερα εισοδήματα αν έχουν την τύχη να εξάγουν πολύπλοκα προϊόντα που έχουν σχετικά υψηλή τιμή, αν μπορούν να αυξήσουν τις εξαγωγές τους σε ανταγωνιστικά προϊόντα. Η παραγωγή και η εξαγωγή προϊόντων αυτής της κατηγορίας σημαίνει ότι ενισχύεται η παραγωγικότητα, αναβαθμίζεται η εκπαίδευση, αλλά και το θεσμικό πλαίσιο ενθαρρύνει και προσελκύει επενδύσεις σε τομείς τεχνολογίας και γνώσης. Αντιθέτως, χώρες που δεν έχουν τη δυνατότητα να αυξήσουν τα έσοδά τους από εξαγωγές, παραμένουν δέσμιες στην παγίδα του μεσαίου εισοδήματος.
Αυτή είναι η πρώτη εξήγηση του φαινομένου. Η βαθύτερη, όμως, εξήγηση οδηγεί στα πολιτικά αίτια της στασιμότητας και της καθήλωσης στην υπανάπτυξη. Ποιοι θεσμοί, ποιες πολιτικές κρατούν τη χώρα δέσμια του μεσαίου εισοδήματος; Ποιο κατεστημένο, ποια ειδικά συμφέροντα συγκρατούν τις χώρες, εμποδίζοντας την ανάπτυξή τους; Η απάντηση κρύβεται στην εξέλιξη και την πορεία των θεσμών. Η πολιτική ηγεσία της χώρας τις τελευταίες δεκαετίες αποδείχθηκε κατώτερη των περιστάσεων και ασχολήθηκε κυρίως με την εξασφάλιση του δικού της πολιτικού μέλλοντος. Χρησιμοποίησε και ακόμη χρησιμοποιεί τον μεγάλο κρατικό τομέα ως μοναδικό εργαλείο για την ανάπτυξη, την κοινωνική πολιτική, αλλά και τη δική της επιβράβευση. Το κράτος ήταν πάντα, η αρχή και το τέλος. Το έπαθλο του πολιτικού αγώνα, αλλά και το αντικείμενο του πολιτικού πόθου.
