Ενδιαφέροντα νέα από την ανοιξιάτικη Νέα Υόρκη μάς στέλνει η Μαρία Ηλιού, η σκηνοθέτις και δημιουργός του ντοκιμαντέρ «Σμύρνη, η καταστροφή μιας Κοσμοπολιτικής Πόλης, 1900-1922». H είδηση είναι, οι πρώτες μακριές ουρές που σχηματίζονται έξω από τον ιστορικό κινηματογράφο Quad της Νέας Υόρκης, γωνία Πέμπτης Λεωφόρου και 13ών Δρόμων, όπου άρχισε ήδη να προβάλλεται το ντοκιμαντέρ «Σμύρνη» με άγνωστο υλικό από αρχεία της Αμερικής και της Ευρώπης, σε σενάριο, σκηνοθεσία Μαρίας Ηλιού. Παραγωγή Πρωτέας, Proteus N.Y. Inc. με τον συγγραφέα Alexander Kitroeff ιστορικό σύμβουλο. H φωνή της Μαρίας Ηλιού έπαλλε από χαρά και συγκίνηση μαζί, καθώς πήρε τηλέφωνο την «Καθημερινή» για να μας πει τα καλά νέα: «Οι προβολές γίνονται από 5 ώς 18 Απριλίου. Θα διαρκέσουν 15 ημέρες και είναι τόσο το ενδιαφέρον του κοινού και φυσικά της ομογένειας, που γίνονται καθημερινά, πέντε προβολές -1 μετά το μεσημέρι, 3, 5, 7 και 9.30 μ.μ.! Επιλέον, στις 11 π.μ., μία ακόμη προβολή, Σάββατο και Κυριακή. Επίσης, τα σχολεία έχουν τη δυνατότητα να βλέπουν την ταινία στις 11 π.μ. τις καθημερινές ημέρες».
Απόλυτα δικαιολογημένος ο ενθουσιασμός της Μαρίας Ηλιού που πέτυχε το ακατόρθωτο, όπως νόμιζαν πολλοί: να βγει άγνωστο υλικό και μαρτυρίες συγκλονιστικές από διπλοκλειδωμένα αρχεία και απροσπέλαστες πηγές πληροφοριών για τα όσα είχαν γίνει στο διάστημα που παρουσιάζει τη Σμύρνη, από την εποχή της μεγάλης ακμής, από το 1900 και μετά, ώς την Καταστροφή της με τον ελληνικό πληθυσμό διωγμένο από τη φωτιά από τα σπίτια τους, από τις εκκλησιές τους, από τα μαγαζιά τους, παραδομένη πόλη και ζωή στις φλόγες που άναψε ο πρώτος δαυλός. Το ντοκιμαντέρ που περιλαμβάνει και μαρτυρίες επιζώντων στην Τουρκία και προσφύγων πρώτης γενιάς στην Ελλάδα, καθώς και απογόνων τους δεύτερης και τρίτης γενιάς, παρουσιάζει τις όψεις μιας ολικής καταστροφής που οι εικόνες της έχουν καταγραφεί από τα ειδησεογραφικά πρακτορεία που έσπευσαν επιτόπου, αλλά κυρίως στη μνήμη των προσφύγων που έφυγαν με τα ρούχα που φορούσαν, οι άνδρες και οι γυναίκες με τα παιδιά στην αγκαλιά κι ένα εικόνισμα «να σωθούν, να βρουν καράβι». Αυτή η φράση έχει μείνει έως τώρα στα χείλη απογόνων των προσφύγων. Οταν κάτι σοβαρό γίνεται, μια ζημιά π.χ., γυρίζουν στον υπεύθυνο και του λένε «να βρεις καράβι να φύγεις»! Τα προσφυγικά καράβια έφθασαν στα λιμάνια των νησιών, της Θεσσαλονίκης, του Πειραιά, πολλοί έφυγαν μετά να βρουν τους δικούς τους, ήδη ξενιτεμένους, στην Ευρώπη και στον Νέο Κόσμο. Και τώρα, χάρις στη Μαρία Ηλιού, την κόρη του Σμυρνιού Ανδρέα Ηλιού που έφυγε, παιδί ακόμη, από τη φλεγόμενη Σμύρνη, με τα πρώτα κύματα των προσφύγων, η Νέα Υόρκη μπορεί να δει το ντοκιμαντέρ που η πρώτη παγκόσμια πρεμιέρα του έγινε στο Μουσείο Μπενάκη της Πειραιώς και σε καθημερινές προβολές στο Μουσείο της Κουμπάρη με συνεχή κοσμοπλημμύρα, ενώ ακόμα προβάλλεται σε αθηναϊκούς κινηματογράφους. Ακολούθησε το Λεύκωμα με φωτογραφίες και υλικό από την ταινία, με τον ίδιο τίτλο που η έκδοσή του ήρθε και «φώτισε» τη δραματική επέτειο των 90 χρόνων από την Καταστροφή του 1922. Και τώρα η προβολή της ταινίας στη Νέα Υόρκη ανοίγει νέα κεφάλαια ενδιαφέροντος, καθώς οι κριτικές των εφημερίδων μοιάζουν εντυπωσιασμένες.
Οπως μας πληροφορεί η Μαρία Ηλιού, «οι New York Times έχουν καλή κριτική από τον Neil Genzingler, και δημοσιεύουν και μια μεγάλη φωτογραφία. Τίτλος «Καταστρέφοντας μία Πόλη με μίσος – Σμύρνη» (Destroying a city with hate, Smyrna)… Αποτελεί μια σοβαρή μελέτη για το πώς απρόσωπα ανθρώπινα όντα μπορούν να γίνουν σε μετέπειτα συλλογισμούς το πρόσωπο ενός ευρέος κινήματος όπως ο εθνικισμός, ένα φαινόμενο που ακόμα διαρκεί σχεδόν έναν αιώνα αργότερα». Και: «Μία ταινία που ενδιαφέρει πολλούς ανθρώπους, οι οποίοι ακόμη διαλογίζονται και αναρωτιούνται τι συνέβη εκεί και ποιος είναι υπεύθυνος»…
Πάντα, κατά τη Μαρία Ηλιού και την ανταπόκρισή της στην «K», στήλη «Σημειωματάριο»: «Καλή κριτική έγραψε ο James van Maanen στο Trust Movies». Τίτλος: «Μία λυπητερή, τρομακτική επιμόρφωση – η Σμύρνη της Μαρίας Ηλιού». «H δύναμη ενός καλού ντοκιμαντέρ να πληροφορήσει, να διδάξει, να κρατήσει την προσοχή, να σοκάρει και να ενθαρρύνει την περαιτέρω σκέψη και συζήτηση οδηγείται σε ώριμη καρποφορία με την ταινία αυτή της Μαρίας Ηλιού. Οι ειδήμονες εδώ περιλαμβάνουν τον Alexander Kitroeff, τον Giles Milton, τη Βικτόρια Σολομωνίδου, την Ελένη Μπαστέα και τη Leyla Neyzi, που αξίζει να δεις και να ακούσεις…». Και παρακάτω, αναφερόμενος «στις φοβερές διηγήσεις της Καταστροφής και της γενοκτονίας, το χειρότερο απ’ όλα είναι τα δεμένα πολεμικά πλοία των Μεγάλων Δυνάμεων στο λιμάνι της Σμύρνης, για πολύ καιρό, που συνέχιζαν τη ζωή τους μη κάνοντας απολύτως τίποτε για να βοηθήσουν τον πληθυσμό». Αυτά για μια πρώτη προσέγγιση στο πώς βλέπει ο υπεύθυνος ξένος Τύπος τα όσα κατέγραψε, με κείμενο και φωτογραφίες, η Μαρία Ηλιού, σενάριο – σκηνοθεσία, στο ντοκιμαντέρ που η αγάπη για τον Σμυρνιό πατέρα και για τις ρίζες της δημιουργεί μεταδοτική αναζήτηση για την αλήθεια και για τα αίτια, 91 χρόνια μετά…
