Οσα κι αν έχεις ακούσει «από πρώτο χέρι», από πρόσφυγες πρώτης γενιάς σε περιγραφές άλλοτε μουσκεμένες από δάκρυα κι άλλοτε με αγαλλίαση για τις χαρές, τις προκοπές, τις μουσικές της Σμύρνης των Ελλήνων, των Αρμενίων, των Λεβαντίνων – όσα κι αν έχεις διαβάσει γι’ αυτόν τον αφανισμό και ξεριζωμό του ελληνικού πληθυσμού στη στοιχειωμένη πια προκυμαία, στο Quais, το πνιγμένο από τους καπνούς της φωτιάς που έφθασε ώς τη θάλασσα, τίποτα δεν συγκρίνεται με τη συνταρακτική εντύπωση που αποκομίζει ο κάθε θεατής -κι ας μην έχει ρίζα Μικρασιατική- από την προβολή του ντοκιμαντέρ της Μαρίας Ηλιού, σε σενάριο και σκηνοθεσία της ιδίας, με πατέρα Σμυρνιό, τον Ανδρέα Ηλιού…
Οι εικόνες των σφαγμένων στο Μπουρνόβα, σοροί ξεγυμνωμένοι μετά τον βιασμό στη σειρά, να περιμένουν λες την Δευτέρα Παρουσία για να κριθούν αυτοί που έκαναν τέτοια θηριώδη εγκλήματα, εν ονόματι της κυριαρχίας και της μισαλλοδοξίας, έρχονται και σβήνουν με σφουγγάρι βουτηγμένο στο αίμα, τις ειδυλλιακές σκηνές που είχαμε πριν θαυμάσει από τη Σμύρνη του κοσμοπολιτισμού, του εμπορίου, της ευμάρειας, των κομψών κυριών με τα ομπρελίνα τους, των παιδιών ντυμένων με ναυτικά που παίζαν με το τσέρκι στο «Και», όπου από τα καφενεία άκουγες μουσικές, από βαλς και φοξ-τρότ ώς αμανέδες και ρεμπέτικα… Η όψη της ακμάζουσας ελληνικής Σμύρνης με οικογενειακές σκηνές και τραπέζια με σαμπάνια, οι δυτικού τύπου Λέσχες, όπως «των Κυνηγών» και το «Σπόρτινγκ Κλουμπ» (έτσι πρόφεραν το club), τα αποκριάτικα γλέντια με τους διπλωμάτες και ο περίπατος στην Προκυμαία, τα μαγαζιά με τις βιτρίνες, όπου έβρισκες όλα όσα είχε το Παρίσι, η πολυώροφη Οπερα με τα θεωρεία, τα θέατρα, ο κινηματογράφος Path, τα μεγαλόπρεπα κτίρια, τα σχολεία-πρότυπα όπως η Ευαγγελική Σχολή, οι Τράπεζες, η Εθνική πάνω στην προκυμαία, τα ελληνικά διώροφα αρχοντικά με τον εξώστη-παράθυρο και τις νταντελένιες κουρτίνες, η προκοπή και η ξενοιασιά, όλα, ήρθε και τα σάρωσε ο άνεμος της καταστροφικής μανίας. Να μη μείνει τίποτα όρθιο να θυμίζει τη Σμύρνη των Ελλήνων, ούτε Ελληνας ούτε Αρμένιος, όλα σύμφωνα με σχέδιο και με τον Υπατο Αρμοστή Στεργιάδη να φεύγει πρώτος με τη γυναίκα του, όταν ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος έμεινε και μαρτύρησε στα χέρια του όχλου…
Τις φοβερές εικόνες συνοδεύει, ή διακόπτει, ο λόγος των ιστορικών και καθηγητών που δίνουν την πλευρά της καταγεγραμμένης ιστορίας, ενώ ο συγγραφέας-ερευνητής Giles Milton, που είναι και ο κύριος ομιλητής, μιλάει ανοιχτά για πρόσωπα και πράγματα και καταστρωμένα σχέδια γενοκτονίας, που δεν τα βρήκαμε στο μπεστ σέλερ βιβλίο του «Paradise Lost». Ομως, αυτή τη φορά, μιλάει στο ίδιο μήκος αλήθειας με τις αδιάψευστες εικόνες του ανέκδοτου υλικού που βρήκε η Μαρία Ηλιού σε επίσημες βιβλιοθήκες, ιδρύματα και σε ιδιωτικές ιστορικές πηγές «όπου κανείς ώς τώρα δεν είχε σκεφθεί να τις αναζητήσει και να τις δείξει»! Η πολυετής έρευνα, ο ιστορικός σύμβουλος Αλέξανδρος Κιτροέφ, οι μαρτυρίες Ελλήνων και Αρμενίων και μιας καθηγήτριας Τουρκάλας έχουν τη σημασία τους και τη θέση τους, όπως και οι επισημάνσεις του καθηγητή Θάνου Βερέμη. Οσα ερωτήματα κι αν έχει ο θεατής, όσες ενστάσεις, τις απαντούν, τις επικυρώνουν οι εικόνες και τα ανέκδοτα φιλμ της Καταστροφής. Η σκηνή στο «Και», το πνιγμένο από τους καπνούς, κατασκότεινο πια, όταν έχουν φύγει όλα τα πλοία με τους πρόσφυγες κι έχουν ξεμείνει, αβοήθητοι και απελπισμένοι, μια χούφτα Ελληνες. Τρέχουν πάνω-κάτω, αλλά πέφτουν πάνω σε τείχος χλεύης που τους διώχνει στην άλλη άκρη, όπου άλλοι γλεντοκόποι της συμφοράς, τους προπηλακίζουν.
Αναψαν τα φώτα, όλα τα πρόσωπα κερωμένα, χαμόγελο δεν χωρούσε, τα λόγια ανήμπορα. Μόνο το χειροκρότημα δίκαιη επιβράβευση στην ταινία και στη δημιουργό Μαρία Ηλιού, στους ιστορικούς συμβούλους, στους συντελεστές που ήταν παρόντες, αλλά παρέμειναν, εκτός μιας αναμνηστικής φωτογραφίας, διακριτικά στο πλάι. Η ταινία, και η φωτογραφική έκθεση που τη συνοδεύει, είναι οι αληθινοί πρωταγωνιστές μαζί με τη Μαρία Ηλιού, που τόλμησε να δείξει, και να πει, όσα η διπλωματία σκέπασε και σκεπάζει. Οσο κι αν οι εξηγήσεις έχουν «στρογγυλεμένες γωνίες», αυτά που είδαμε φθάνουν για να σχηματίσει ο καθένας τη δική του άποψη, και μαζί, τον βαθύ πόνο «γιατί να τραβήξουν άνθρωποι όλα αυτά και να μείνει η Σμύρνη που θαύμαζε όλος ο κόσμος, ερείπια και αποκαΐδια».
Οσα κεριά κι αν ανάψεις στους δικούς σου που μπήκαν έφηβοι, παιδιά, μωρά της αγκαλιάς στα ξένα πλοία για την προσφυγιά, δεν φτάνουν. Ενός λεπτού σιγή ζητήθηκε κι όλο το κατάμεστο Αμφιθέατρο στο Μουσείο Μπενάκη της Πειραιώς, όπου έγινε η πρώτη προβολή, σηκώθηκε όρθιο και την τήρησε. Συγκλονισμένοι φύγαμε, λίγο σαν ένοχοι που, όλα αυτά που είδαμε και νιώσαμε, τα οφείλουμε σε μια δυνατή, έντιμη ταινία που έδειξε όσα άλλοι κράτησαν μυστικά…
– Απόψε, Κυριακή, στις 10 το βράδυ, η ΕΤ1 θα προβάλει το ντοκιμαντέρ της Μαρίας Ηλιού «Σμύρνη, η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης 1900-1922», ώστε να μπορέσουμε όλοι να τη δούμε και να μορφώσουμε δική μας γνώμη κι άποψη, στην ησυχία του σπιτιού μας. Εκεί, οι απόγονοι δευτέρας, τρίτης, τέταρτης και πέμπτης γενιάς, θα καταλάβουμε τον πόνο του ξεριζωμού των δικών μας ανθρώπων, και γιατί έφυγαν από τη ζωή με το όνομα της γενέτειρας στα χείλη. «Σμύρνη, αγαπημένη, πώς να σε ξεχάσω»…
ΥΓ.: Ουρές καθημερινά κάνει ο κόσμος για να δει στο Κεντρικό Κτίριο του Μουσείου Μπενάκη την ταινία-καταπέλτη της Μαρίας Ηλιού και τη φωτογραφική έκθεση στην Αίθουσα Κωστοπούλου. Συνωστισμός μνήμης και αγάπης, με την ορθή σημασία της λέξης, για την «πατρίδα που ζει όσο τη θυμόμαστε!».
