Βαριά όσο και πολύτιμη κληρονομιά η μικρασιατική ρίζα δεν αρκείται στη ζωντανή μνήμη από τις διηγήσεις της πρώτης γενιάς που έζησαν το δράμα του ξεριζωμού, αλλά ολοένα ψάχνει για τα αίτια και τα αιτιατά της καταστροφής του ακμαίου Ελληνισμού, ειδικά στη Σμύρνη, την πόλη της χαράς και της προκοπής. Γράφτηκαν και γράφονται βιβλία από ιστορικούς, από λογοτέχνες, οι επετειακές εκδηλώσεις συγκεντρώνουν πλήθος κόσμου, τα σωματεία και οι σύλλογοι των απανταχού Μικρασιατών κρατούν ψηλά τη σημαία τς γενέτειρας που τυλίχτηκε στις φλόγες, δεν υπεστάλη… «Πατρίδα μου ζης όσο σε θυμόμαστε» έγραψε στη Σμυρναϊκή Τριλογία (από την Ωκεανίδα) ο Γιώργος Θ. Κατραμόπουλος Αρχων Νοτάριος του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, που έζησε 100 χρόνια και μιλούσε μόνο για τα πρώτα 17 του, της χρυσής εφηβείας στη Σμύρνη των γραμμάτων, των τεχνών, της μουσικής, που τελείωσε τραγικά μέσα στους καπνούς και το εφιαλτικό μπαρκάρισμα στα καράβια της προσφυγιάς… «Γράψε, παππού, την μαρτυρία σου, κατάθεσέ την σ’ ένα βιβλίο κι εγώ, όταν γίνω καλά, θα την κάνω ταινία», του είχε υποσχεθεί ο πρώτος εγγονός του, ο σκηνοθέτης Αλέξης Μπίστικας, τότε 28 ετών, άρρωστος βαριά στον «Ευαγγελισμό». Για να του δώσει κουράγιο, ο γέροντας παππούς, αν και σχεδόν τυφλός, υπαγόρευσε τη μαρτυρία του σε κασετόφωνο, που το χειριζόταν μόνος του πατώντας μ’ ένα δάκτυλο το πλήκτρο για ν’ αρχίσει και να σταματήσει τη διήγηση. Ηταν η ψυχή του που μιλούσε κι εκεί είχε άπλετο φως «όπως στα όνειρά μου, που είμαι πάνω στο «Και», την προκυμαία της Σμύρνης, και περπατώ, κι ο μπάτης μου χαϊδεύει το μέτωπο, ενώ οι μουσικές με συντροφεύουν… ». O Αλέξης «έφυγε» στα 31 του χρόνια, τα βιβλία έγιναν τρία και η υπόσχεση έμεινε μετέωρη, αλλά δεν ακυρώθηκε ολότελα. Ολο και θα βρεθεί προικισμένος σκηνοθέτης, με ρίζα από ‘κει, που θα τον στοιχειώνει η ιδέα της ακμής του ελληνικού πληθυσμού, τότε που η Σμύρνη ήταν «το μικρό Παρίσι» με όπερα, κινηματογράφους, εμπορικά καταστήματα και βιομηχανίες που τις ζήλευαν οι Ευρωπαίοι επισκέπτες της. Είναι λίγες, ελάχιστες, οι αυθεντικές μαρτυρίες, ενώ αντίθετα πληθαίνουν οι απόψεις των ιστορικών, ιδίως των ξένων, που δίνουν τη δική τους εξήγηση στην Καταστροφή της Σμύρνης, βρίσκοντας ελαφρυντικά εκεί που δεν υπάρχει παρά διωγμός και απόφαση ξεριζωμού του ελληνικού στοιχείου, της θρησκείας και των παραδόσεών του, από τη Γη της Ιωνίας…
Είναι η σειρά της Μαρίας Ηλιού να πάρει τη σκυτάλη για την κούρσα των αναμνήσεων, βασισμένη όμως σε ιστορικές πηγές, σε έρευνα και κυρίως σε αυθεντικό κινηματογραφικό και φωτογραφικό υλικό. Κόρη του σμυρναϊκής καταγωγής Ανδρέα Ηλιού, σπουδασμένη με υποτροφία Fullbright στην Αμερική, έχει ήδη δώσει σπουδαίο δείγμα κινηματογραφικής γραφής με το ντοκιμαντέρ «Το Ταξίδι. Το Ελληνικό όνειρο στην Αμερική» το οποίο παρουσίασε το 2007 στο Μουσείο Μπενάκη, σε σκηνοθεσία δική της και με τη συνεργασία του Ιστορικού Αλέξανδρου Κιτροέφ. Το American Film Institute στην Washigton DC το επέλεξαν ανάμεσα στις 20 καλύτερες ευρωπαϊκές ταινίες του 2008, ενώ πήρε βραβείο καλύτερου ντοκιμαντέρ στο Φεστιβάλ του Houston. Τώρα η Μαρία Ηλιού και ο ιστορικός Αλέξανδρος Κιτροέφ, μετά τέσσερα χρόνια συνεργασίας και έρευνας σε Ευρώπη και Αμερική, «φέρνουν πίσω στο κοινό εικόνες ξεχασμένες σε -κλειστά- αρχεία, άλλα και μια νέα οπτική που περιλαμβάνει όλες τις κοινότητες στη ζωή της Σμύρνης καθώς και τα δραματικά γεγονότα του 1922».
Πρόκειται για ιστορικό ντοκιμαντέρ και έκθεση μεγάλης σημασίας που θα δείξει στο ελληνικό κοινό άγνωστες εικόνες από τη Σμύρνη, ενώ οι δύο συνεργάτες φέρνουν μια νέα ματιά στον τρόπο που βλέπουν και διηγούνται την Ιστορία. Κάτι που αποτελεί πρόκληση και για την αλήθεια την ιστορική, αλλά και για τον τρόπο της ερμηνείας γεγονότων που σφράγισαν το τέλος του Ελληνισμού στις μικρασιατικές ακτές. Οπως δηλώνουν οι δύο συνεργάτες, «μια ματιά που κρατάει αποστάσεις τόσο από μια υπέρμετρα εθνικιστική αφήγηση όσο και από νεότερες απόπειρες που αποσιωπούν τα τραγικά γεγονότα της Καταστροφής, παραμορφώνοντας την αλήθεια. Ενενήντα χρόνια μετά την Καταστροφή, οι δύο συνεργάτες θέλουν να τιμήσουν τον κόσμο που χάθηκε το 1922 αλλά και την επιστήμη της Ιστορίας. Στη ροή της ταινίας, ιστορικοί από την Αμερική και την Ευρώπη μιλούν για την μεγάλη Ιστορία, ενώ Σμυρνιοί, πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς, αφηγούνται τις προσωπικές τους ιστορίες. Τρεις από αυτούς ξετυλίγουν οικογενειακές μικροϊστορίες σε σχέση με τα γεγονότα, από την ελληνική, την αρμενική και την τουρκική πλευρά, από τα χρόνια του κοσμοπολιτισμού ώς τα χρόνια της Καταστροφής. Το ντοκιμαντέρ και η ομώνυμη φωτογραφική έκθεση τεκμηριώνονται με σπάνιο φωτογραφικό και κινηματογραφικό υλικό που σταχυολογήθηκε από αρχεία της Αμερικής και της Ευρώπης. Για πρώτη φορά δημοσιεύονται άγνωστες εικόνες της Σμύρνης από ιδιωτικές συλλογές, όπως αυτή του Pierre De Gigord και από τα αρχεία της βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, των Πανεπιστημίων του Princeton και του Harvard, του Near East Relief, του Imperial War Museum, της Pathe, της Albert Kahn Foundation και άλλων ιδρυμάτων της Ελλάδος και του εξωτερικού. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προσδίδει η σπάνια ταινία του Robert Davidian που βρέθηκε στο Los Angeles και συντηρήθηκε στο Colorlab στην Ουάσιγκτον DC. H συλλογή και συντήρηση του αρχειακού οπτικού υλικού έγινε από τον μη κερδοσκοπικό οργανισμό Πρωτέας με τη χορηγία του Ιδρύματος Μποδοσάκη.
Συντελεστές ταινίας: σκηνοθεσία, επιμέλεια Μαρία Ηλιού, ιστορικός σύμβουλος Αλέξανδρος Κιτροέφ, ομιλητές Giles Milton, ο βασικός ομιλητής, Αλέξανδρος Κιτροέφ (Haverford College), Θάνος Βερέμης (Πανεπιστήμιο Αθηνών), Βικτώρια Σολομωνίδου (Fellow, King’s College, δεύτερη γενιά, καταγωγή Σμύρνη), Ελένη Μπαστέα (New Mexico Univ., τρίτης γενιάς, από ρίζα Σμύρνης), Leyla Neyzi (Sibanci University), Jack Nalbantian (γεννημένος στη Σμύρνη). Τη μουσική υπογράφει ο Νίκος Πλατύραχος, βασισμένη σε τραγούδια και ήχους από τη Σμύρνη και επιτυχίες της εποχής. Μοντάζ Αλίκη Παναγή, διεύθυνση φωτογραφίας Allen Moore, ηχολήπτης John Zecca, μιξάζ Γιώργος Μικρογιαννάκης. Παραγωγή Πρωτέας. Χορηγοί: Argyros Foundation, Nicholas J. Bouras και Anna K. Boura Foundation, James Chanos, Marianthi Foundation και Ελληνική Τηλεόραση, συνεργαζόμενοι φορείς Μουσείο Μπενάκη – Πρωτέας. Με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου.
Πού και πότε
Στις 23/1, ώρα 8 μ.μ. στο αμφιθέατρο της Πειραιώς θα προβληθεί το ντοκιμαντέρ. Την ταινία συνοδεύει φωτογραφική έκθεση που εγκαινιάζεται στις 24/1, ώρα 20.00, στην αίθουσα Ευρυδίκης Κωστοπούλου στο κεντρικό κτίριο του Μουσείου Μπενάκη.
Στη διάρκεια της έκθεσης (25/1 έως 26/2/12) θα γίνεται για το κοινό σειρά προβολών στο αμφιθέατρο της Κουμπάρη 1. Το ντοκιμαντέρ και η φωτογραφική έκθεση -δηλώνουν οι συντελεστές- «βασίζονται στην ιδέα πως η Σμύρνη, παρ’ όλο που καταστράφηκε με τραγικό τρόπο, κατά κάποιον τρόπο εξακολουθεί να ζει, σαν ιδέα, σαν τρόπος ζωής».
Θα δούμε, θα κρίνουμε, γιατί αυτό απαιτεί η σοβαρή και υπεύθυνη δουλειά των συντελεστών, αλλά κυρίως το μέγα θέμα της ελληνικής Σμύρνης που χάθηκε μέσα στις φλόγες…
ΤΗΛΕΦΟΣ
