Αν δεν κάνω λάθος, ήταν ο Λένιν που έλεγε και έγραφε ότι η αυτοκρατορική Ρωσία ήταν μια «απέραντη φυλακή λαών και εθνοτήτων», και εννοούσε τους λαούς και τις εθνότητες που ήσαν υπόδουλες στη ρωσική άρχουσα τάξη και ταυτόχρονα, μαζί με τον ρωσικό λαό, στο καταπιεστικό, βάναυσο και πολιτικά πρωτόγονο τσαρικό καθεστώς. H καταπίεση ήταν διπλή, εθνική και κοινωνική. Λαοί με δική τους γλώσσα, θρησκεία, πολιτισμό, με δικό τους παρελθόν και τρόπο ζωής, Πολωνοί, Ουκρανοί, Λευκορώσοι, Καυκάσιοι, Αρμένιοι, Γεωργιανοί, Ουζμπέκοι, Μογγόλοι και πλήθος άλλων με άγνωστα ονόματα, όπως οι Τσετσένοι, που μόνο την τελευταία δεκαετία έγιναν ευρύτερα γνωστοί, υφίσταντο τη διπλή καταπίεση του τσαρικού καθεστώτος, την εθνική και κοινωνική.
Η Επανάσταση του 1917 επικράτησε με σύνθημα και σκοπό την ειρήνη, την κοινωνική χειραφέτηση των εργατών και αγροτών (που αποτελούσαν τη συντριπτική πλειοψηφία) και την εθνική χειραφέτηση των υπόδουλων εθνοτήτων, στις οποίες αναγνώριζε την αυτοδιάθεσης με αυτονόητο το δικαίωμα της απόσχισης και της πλήρους εθνικής ανεξαρτησίας. Το δικαίωμα της εθνικής αυτοδιάθεση καταγράφεται στο πρώτο σοβιετικό Σύνταγμα, σε μια πρώιμη εποχή, όπου η μισή ανθρωπότητα ήταν εθνικά υπόδουλη σε αποικιοκρατικές αυτοκρατορίες. Χωρίς αυτές τις εξαγγελίες και αυτούς τους στόχους, δεν μπορούμε να μιλάμε για «Επανάσταση του ’17», αλλά για πραξικόπημα.
Εκφυλίσθηκε η Επανάσταση και έμεινε το πραξικόπημα; Οι ιστορικές συνέπειες για ολόκληρο τον κόσμο ήσαν τόσο σημαντικές, ώστε να είναι πολύ νωρίς για να το πούμε, αν ήταν Επανάσταση ή πραξικόπημα. Γεγονός, όμως, αναντίρρητο είναι, ότι το άμεσο πολιτικό αποτέλεσμα εκείνων των γεγονότων, η διαμόρφωση της ομοσπονδιακής Ενωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών, της ΕΣΣΔ, και γνωστότερης ως Σοβιετικής Ενωσης, από την αρχή επιχειρήθηκε πάνω στα χνάρια της τσαρικής αυτοκρατορίας, του ισχυρού πολυεθνικού κράτους, με κέντρο και εστία τη ρωσική κυριαρχία. Ως μορφή κράτους, η Σοβιετική Ενωση αναδείχθηκε τις επόμενες δεκαετίες, ιδιαίτερα τα χρόνια της μπρεζνιεφικής παρακμής, σε άξιο διάδοχο της τσαρικής πολυεθνικής αυτοκρατορίας.
Είναι ένα ερώτημα, αν η επιδίωξη της μεγάλης κρατικής ισχύος για λόγους αμυντικούς άφηνε άλλο δρόμο εξέλιξης. Το ερώτημα επιβεβαιώνεται δραματικά από την πρόσφατη νοσταλγική αναπόληση της «μεγάλης δύναμης», από τον πρόεδρο της Ρωσίας, τον Βλαντιμίρ Πούτιν, και από τη διεκδίκηση του δικαιώματος της «προληπτικής επέμβασης»! Δηλαδή, του «δόγματος Μπρέζνιεφ»!
Πρώτος «κομισσάριος» (υπουργός) των εθνοτήτων στην κυβέρνηση των Μπολσεβίκων του Λένιν χρημάτισε ο Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς Τσουγκασβίλι, γνωστότερος ως Στάλιν. Γεωργιανός ο ίδιος, θα νόμιζε κανείς ότι θα εξέφραζε στην επαναστατική κυβέρνηση το πνεύμα της εθνικής χειραφέτησης. Συνέβη ακριβώς το αντίθετο: ο Λένιν, μαζί με την υπόλοιπη σοβιετική ηγεσία, μη εξαιρουμένου του Λέοντος Τρότσκι (τότε τουλάχιστον), είχαν διαμορφωμένη και σταθερή άποψη για την ανάγκη απόλυτης και ολοκληρωτικής κρατικής ισχύος, στήριγμα της Επανάστασης και αργότερα κύριο όργανο για την «οικοδόμηση του σοσιαλισμού». Το τσαρικό πολυεθνικό κράτος ήταν το μοντέλο που προσφερόταν άμεσα και πρακτικά, αυτό ακολούθησαν, και ο Στάλιν, με απόψεις και συμπεριφορά γνωστές από τότε, ήταν, φαίνεται, το καταλληλότερο πρόσωπο στη θέση του πρώτου κομισσάριου επί των εθνοτήτων. H εξέλιξή του υπήρξε αποκαλυπτική: ο Στάλιν αναδείχθηκε σε ιδιοφυή και ταυτόχρονα αδυσώπητο ηγέτη του σοβιετικού κρατικισμού και εθνικισμού, ταυτίζοντας τον κρατισμό και τον εθνικισμό, κύρια χαρακτηριστικά του τσαρικού καθεστώτος, με… την «οικοδόμηση του σοσιαλισμού σε μία μόνο χώρα». Πέτυχε το ακόμα χειρότερο: το κράτος απορρόφησε κάθε άλλη δραστηριότητα ή την κατέπνιξε, πολιτική, κοινωνική ή πολιτισμική.
Η Σοβιετική Ενωση διαμορφώθηκε από «ανεξάρτητες» δημοκρατίες, η καθεμιά από τις οποίες διέθετε τα δικά της κρατικά και πολιτικά όργανα, όμοια σε όλες: κυβέρνηση, βουλή, συνδικάτα, κομμουνιστικό κόμμα, οργάνωση νεολαίας κ.λπ. O Στάλιν έγραψε και βιβλίο για το «Ζήτημα των Εθνοτήτων», το οποίο διάβασα κάποτε, αλλά θυμάμαι ένα μόνο: την υποκριτική διαβεβαίωση ότι οι «ανεξάρτητες» δημοκρατίες έχουν μεν το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, αλλά ούτε θέλουν ούτε τους συμφέρει να το ασκήσουν και να ασποσχισθούν από τη Σοβιετική Ενωση. Οσο και αν το τελευταίο, ότι δεν τους συμφέρει, είχε κάποια σχέση με την πραγματικότητα, το εθνικό κίνημα, ιδιαίτερα στις μουσουλμανικές δημοκρατίες του νότου, υπέβοσκε, και ο Στάλιν πολλές φορές αναγκάσθηκε να εφαρμόσει καταπιεστικά μέτρα, με τις μεθόδους που συνήθιζε και τον έκαναν διαβόητο.
Ταυτόχρονα με την κατάρρευση εκδηλώθηκε η εθνική ή και εθνικιστική έκρηξη, ανάμεικτη με θρησκευτικά συναισθήματα, επί δεκαετίες απωθημένα. Μένει η εντύπωση ότι πρώτα διαλύθηκε η Σοβιετική Ενωση και μετά κατέρρευσε η σοβιετική εξουσία. O πρόεδρος της Σοβιετικής Ενωσης Μιχαήλ Γκορμπατσόφ απογυμνώθηκε από κάθε εξουσία και οποιαδήποτε νομιμότητα, και η μόνη εξουσία που απέμεινε ήταν ο νόμιμος πρόεδρος της Ρωσίας, Γιέλτσιν! Αν κρίνουμε από αυτά τα γεγονότα, το συμπέρασμα είναι προφανές: Επί 70 και πλέον χρόνια, σε μια «απέραντη φυλακή» λαών, καταπιέζονταν βάναυσα η θέληση και το κίνημα για εθνική χειραφέτηση.
Τα ίδια χρόνια όμως, και στο πλαίσιο της Σοβιετικής Ενωσης διαμορφώθηκαν ισχυρές, πραγματικές καταστάσεις, δύσκολα αναστρέψιμες. Οι συνιστώσες Δημοκρατίες συνδέθηκαν με πυκνό πλεγμα σχέσεων και αλληλοεξαρτήσεων: Κοινά δίκτυα διανομής ηλεκτρικού ρεύματος και καυσίμων, κοινές συγκοινωνίες, κοινή διακίνηση προϊόντων, αλληλοεξαρτώμενες βιομηχανίες, αγωγοί πετρελαίου που διέρχονταν από πολλές Δημοκρατίες, κοινό σύστημα επιστημονικής έρευνας με διάσπαρτα κέντρα στην απέραντη χώρα, κοινό εκπαιδευτικό σύστημα και, τέλος, ενωσιακό στρατό, αποτελούμενο από άνδρες και στελέχη από όλες τις Δημοκρατίες. Οταν ο Γκορμπατσόφ παρέδιδε στον Γιέλτσιν τον κωδικό έλεγχο των πυρηνικών όπλων, ταυτόχρονα επλανάτο το ερώτημα: Ποιος ελέγχει τα πυρηνικά όπλα;
Οταν καταρρέουν οι μεγάλες και ισχυρές αυτοκρατορίες, αφήνουν πίσω τους μεγάλο και επικίνδυνο κενό εξουσίας.
Πολλοί ισχυρίζονται ότι η κατάρρευση των αποικιακών αυτοκρατοριών άφησε κενό εξουσίας που πενήντα χρόνια μετά δεν έκλεισε ακόμα. Αποδίδουν σ’ αυτό την αστάθεια, την αβεβαιότητα και τις συγκρούσεις σχεδόν σε ολόκληρη την αφρικανική ήπειρο και στη Μέση Ανατολή, από τις ακτές του Ατλαντικού ώς τον Ινδικό Ωκεανό.
Το ίδιο κενό εξουσίας προκλήθηκε στο ένα έκτο του πλανήτη, όπου απλωνόταν η επικράτεια της πρώην Σοβιετικής Ενωσης. Εξ ου και η πρόσφατη νοσταλγική μνεία της Σοβιετικής Ενωσης από τον πρόεδρο Πούτιν και ο όψιμος αντιαμερικανισμός. Νοσταλγική μνεία μιας «μεγάλης δύναμης» που λείπει από την περιοχή, ικανή να μην επιτρέψει σε «άλλους» να καλύψουν το κενό.
Η Τσετσενία είναι ένα από τα δύσκολα προβλήματα που άφησε η κατάρρευση της «μεγάλης δύναμης», του «γίγαντα με τα πήλινα πόδια». Εχει μεγάλη οικονομική και στρατηγική αξία για τη Ρωσία, γι’ αυτό και δεν μπορεί να την αφήσει ελεύθερη και ανεξάρτητη, υπό την κηδεμονία άλλης δύναμης ενδεχομένως. Εχει όμως και ισχυρό εθνικό και θρησκευτικό κίνημα που οι Ρώσοι δύσκολα θα το καταστείλουν με στρατιωτικά και κατασταλτικά μέτρα, με ανδρείκελα, ψευτοαυτονομία και νόθες εκλογές.
Το έγκλημα που διέπραξαν στη Βόρειο Οσετία Τσετσένοι και άλλης προέλευσης τρομοκράτες, πρωτοφανές σε αγριότητα, προκάλεσε παγκόσμιο αποτροπιασμό και αποδοκιμασία. Αυτή είναι η μία πλευρά. H άλλη πλευρά, η σκοτεινή, είναι ο φανατισμός, η αποφασιστικότητα του εθνικού και θρησκευτικού κινήματος των Τσετσένων και η ικανότητά τους να διεισδύουν στα «μετόπισθεν». H τρομοκρατική επιχείρηση στο σχολείο του Μπεσλάν προετοιμάσθηκε μεθοδικά, μήνες πριν, χωρίς οι ρωσικές αρχές να αντιληφθούν το παραμικρό, και οι τρομοκράτες είχαν συνεργάτες εκτός του περικυκλωμένου σχολείου! Δεν φαίνεται να είναι αρκετή η διεθνής καταδίκη για να αποτρέψει παρόμοιες επιχειρήσεις.
Μένει να δούμε αν η πολιτική της «μεγάλης δύναμης» που φαίνεται να νοσταλγεί ο Πούτιν και η «προληπτική επέμβαση» που διεκδικούν οι Ρώσοι στρατοκράτες, κατ’ ευθείαν απόγονοι των σοβιετικών ομολόγων τους, θα καταστείλουν το εθνικό και θρησκευτικό κίνημα, μεταβάλλοντας πάλι τη Ρωσία σε «απέραντη φυλακή λαών». Πιθανό φαίνεται να είναι ότι θα περιπλέξουν περισσότερο τα πράγματα…
