Το Ριζάρειο Ιδρυμα με τη χορηγία του ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» εξέδωσε στις γιορτές ένα καλό και άριστα επιμελημένο Λεύκωμα, που φέρει τον τίτλο «Ρωσία, 100 χρόνια, φωτογραφικές μαρτυρίες». Φόρος τιμής κατά κάποιο τρόπο στη χώρα, όπου στις αρχές του 19ου αιώνα ξενιτεύθηκαν οι Ηπειρώτες αδελφοί Μάνθος και Γεώργιος Ριζάρης και όπου διέπρεψαν, συγκέντρωσαν μεγάλο πλούτο και τον χάρισαν, σχεδόν ολόκληρο, στο ελληνικό έθνος.
Δύο στοιχεία συνθέτουν το Λεύκωμα. Σπάνιες φωτογραφίες που καλύπτουν ολόκληρη την πορεία της Ρωσίας στον 20ό αιώνα, τις οποίες συγκέντρωσε και επιμελήθηκε ο Γιάννης Δήμου. Και τα συνοδευτικά κείμενα του Αρη Μαραγκόπουλου, γραμμένα λιτά, με γνώση και σεβασμό για τις περιπέτειες αυτής της χώρας και του λαού της. Οι δύο συντελεστές της έκδοσης, ο πρόεδρος του Ριζαρείου Ιδρύματος, πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο Πέτρος Γέμπτος και ο Αγγελος Κίτσος παρουσίασαν την περασμένη Τετάρτη το Λεύκωμα στο Μουσείο Μπενάκη.
Το Λεύκωμα δεν είναι από εκείνα που στολίζουν «το καθιστικό», διαβάζεται και μάλιστα απνευστί, με τον πολύ ταιριαστό συνδυασμό εικόνας και κειμένου. Σαν κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ είπε κάποιος στην παρουσίαση, αλλά η σύγκριση είναι μάλλον ατυχής. Στις σελίδες του Λευκώματος στέκεσαι, σκέφτεσαι (και τι δεν σκέφτεσαι) και προπαντός αισθάνεσαι, συναντώντας τη λάμψη προσώπων και γεγονότων, γνωρίζοντας ήδη την τραγική ή άδοξη κατάληξή τους.
Αν είναι αλήθεια ότι την ιστορία τη γράφουν οι λαοί, στην ιστορία του μεστού και ταραγμένου 20ού αιώνα πρωταγωνιστούν δύο λαοί, των ΗΠΑ και της Ρωσίας. Παρ’ όλο που το Λεύκωμα αφορά αποκλειστικά στη Ρωσία, η σύγκριση αναδύεται από το επίμονο ερώτημα, μάλλον απορία: Πώς όλα κατέληξαν τόσο διαφορετικά στη μια και στην άλλη χώρα! Και στις δύο χώρες η λέξη «λαός» απαιτεί πολλές διευκρινίσεις, γιατί δεν πρόκειται για το σύνολο που περίπου ταυτίζεται με το «έθνος», αλλά για το ανθρώπινο υπόβαθρο του κράτους, όπου το άτομο, ανεξαρτήτως «εθνότητας», καταγωγής, γλώσσας, θρησκείας, εθίμων κ.λπ., μπορεί να έχει, διαζευκτικά, δύο μόνο ιδιότητες: να είναι πολίτης ή υπήκοος. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη διαφορά μεταξύ των δύο λαών, των δύο πρωταγωνιστών του 20ού αιώνα και η διαφορά της ιστορικής πορείας τους.
Στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού οι ΗΠΑ δέχονταν το τρίτο ή το τέταρτο μεγάλο κύμα μεταναστών. Απ’ όλες τις γωνιές του πλανήτη έφταναν άνθρωποι, κουβαλώντας τα «εθνικά τους μπογαλάκια», ακριβέστερα τα «εθνικά ράκη» (γλώσσα, καταγωγή, θρησκεία, έθιμα), αλλά μόλις πατούσαν το έδαφος καταλάβαιναν ότι τους ήταν άχρηστα αν όχι βάρος. Αρκούσε να βρουν δουλειά, να έχουν σταθερό εισόδημα, να είναι καταναλωτές.
Τα τρία αυτά στοιχεία ήσαν αρκετά για να τους εξασφαλίσουν συμμετοχή σε νέου τύπου κοινή ζωή στον νέο κόσμο. Ανθρωποι πάσης προελεύσεως και παντός φυράματος γίνονταν αυτομάτως πολίτες των ΗΠΑ και σχημάτιζαν τον κοινό ανθρώπινο παρονομαστή μιας μεγάλης εποποιίας. Αρκεί να μην ήσαν μαύροι, τουλάχιστον ώς τα μέσα του αιώνα.
Εντελώς διαφορετικά μπήκε στον 20ό αιώνα η τσαρική Ρωσία. Δεν είχε πολίτες, αλλά υπηκόους, χωρισμένους σε αυθαίρετες και σταθερές κατηγορίες, χωρίς κοινή ζωή. Πρώτη κατηγορία ήταν τα «έθνη» το ρωσικό και τα άλλα. O Λένιν έλεγε για την αυτοκρατορία ότι ήταν «η απέραντη φυλακή διαφορετικών λαών». Μετά ήταν οι ευγενείς, ο στρατός, οι παπάδες (ο ουράνιος ύμνος της εξαθλίωσης και της μοιρολατρίας), οι αστοί, οι εργάτες και η τεράστια «αδρανής μάζα» των μουζίκων, βυθισμένων στο τέλμα της φτώχειας και της αμάθειας. Κοινός παρονομαστής εκατομμυρίων διαφορετικών ανθρώπων ήταν μία μόνο ιδιότητα και δεν μπορούσε να είναι καμία άλλη: του πιστού υπηκόου.
Μερικές φωτογραφίες του Λευκώματος σε καθηλώνουν και σε κάνουν μελαγχολικά να σκέφτεται ότι αυτός ο λαός έκανε γιγάντιο αγώνα για να μεταβάλει τη σχέση του με το κράτος, από υπήκοος να γίνει πολίτης. Τα θύματα που έδωσε σε πολέμους, σε εξεγέρσεις, σε εμφυλίους πολέμους, στην πείνα και στα φοβερά Γκούλαγκ της σταλινικής περιόδου προσεγγίζουν τα εκατό εκατομμύρια στη διάρκεια του 20ού αιώνα. H επανάσταση του ’17 γρήγορα έχασε την ανατρεπτική ορμή της και το σοβιετικό κράτος ξαναβρήκε τα μόνιμα χαρακτηριστικά του τσαρικού, την αυθαιρεσία, την καταπίεση και τη γραφειοκρατία. Με έναν λαό αποτελούμενο από πιστούς υπηκόους.
