Μία από τις κατηγορίες που διάβασα κατά της «Οδύσσειας» του Νόλαν είναι ότι πολλοί ενοχλήθηκαν επειδή οι χαρακτήρες μιλούσαν αγγλικά με αμερικανική προφορά. Υποθέτω ότι θα προτιμούσαν να ακούν ομηρικά ελληνικά με ερασμιακή προφορά. Αυτά που τα καταλαβαίνουν τόσο καλά και αγγίζουν παιδιόθεν την ψυχούλα τους, αφού η γιαγιά τους τα χρησιμοποιούσε για να τους κοιμίσει με τα παραμύθια της. Μάλλον ξεχνούν ότι ο πρώτος διδάξας της γλωσσικής ομοιογένειας στην αφήγηση είναι ο ίδιος ο Ομηρος. Στα έπη του οι πάντες μιλούν ελληνικά. Τρώες και Φρύγες, Κύκλωπες και Λαιστρυγόνες, άνθρωποι και τέρατα. Η μούσα του Ομήρου του μιλούσε ελληνικά και αυτή η γλώσσα ήταν η πρώτη ύλη της ποίησής του. Οπως τα λατινικά ήταν η γλώσσα του Βιργιλίου και τα αγγλικά η γλώσσα του Σαίξπηρ και του Χόλιγουντ. Ναι, το ομολογώ, η «Κλεοπάτρα» του Μάνκιεβιτς με τη Λιζ Τέιλορ και τον Ρίτσαρντ Μπάρτον ήταν και παραμένει από τις αγαπημένες μου ταινίες. Δεν είναι η σοβαρότερη κατηγορία, όμως την αναφέρω ως χαρακτηριστική του πνεύματος του νέου «ομηρικού ζητήματος» που μας απασχολεί περισσότερο κι από την ίδια την ταινία. Κι αυτό συνίσταται στη σχέση της Οδύσσειας του Νόλαν με την Οδύσσεια του Ομήρου. Αν δηλαδή ο σκηνοθέτης παραποιεί όχι το γράμμα αλλά το πνεύμα του έπους.
Κατ’ αρχάς να υπενθυμίσω ότι ο Ομηρος είναι κοινό κτήμα του πολιτισμού μας. Για την ακρίβεια ήταν κοινό κτήμα του πολιτισμού μας ώσπου η ιδεολογία της μετανεωτερικότητας τον αντιμετώπισε ως ένοχο για πολλά από τα δεινά του κόσμου μας. Κυρίως την ανωτερότητα της λευκής φυλής και του πολιτισμού που προέκυψε από τα επιτεύγματά της. Με τη συστηματική συρρίκνωση των κλασικών σπουδών ως βασικό κύτταρο της παιδείας μας ο Ομηρος και ο ποιητικός του κόσμος έχει γίνει περισσότερο μια θαμπή ανάμνηση παρά μια ζωντανή πραγματικότητα που αγγίζει τη συλλογική μας ευαισθησία. Σαν να είναι ένας κώδικας που τον χειρίζονται μόνον οι ειδικοί πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, ένα γνωστικό πεδίο που ενδιαφέρει όλο και λιγότερους. Αρκεί να σκεφτεί κανείς πως τη δεκαετία του ογδόντα οι φιλολογικές σχολές ήταν στην κορυφή των πανεπιστημιακών σπουδών. Απαιτούσαν μεγαλύτερη βαθμολογία από τους υποψηφίους από ό,τι η Νομική. Σήμερα οι φιλολογικές σχολές έχουν καταντήσει σχολές ευκαιρίας όπου μπορείς να μπεις με τη χαμηλότερη δυνατή βαθμολογία. Και αυτό δεν οφείλεται μόνον στις περιορισμένες δυνατότητες επαγγελματικής αποκατάστασης. Ούτε όταν βρίσκονταν στην κορυφή υπόσχονταν χρήματα και λαμπρή καριέρα. Η πτώση τους οφείλεται στην ήττα των κλασικών σπουδών και στον παραμερισμό του κλασικού κόσμου από τον δικό μας. Εχουμε αποφασίσει ότι άλλες είναι οι δικές μας αξίες και άλλες οι αξίες του Πλάτωνα ή του Ομήρου.
Οι πιο σφοδρές αντιδράσεις απέναντι στην «Οδύσσεια» του Νόλαν προέρχονται από όσους θεωρούν ότι ο κλασικός κόσμος τούς ανήκει. Δικαίως ή αδίκως. Εχουν αφιερώσει τη ζωή τους σ’ αυτόν, προσωπικά τους θαυμάζω γι’ αυτό, και δεν δέχονται την παραμικρή παρεκτροπή από το «κείμενο» – με την ευρεία έννοια, το γράμμα και το πνεύμα του κειμένου. Υποψιάζονται παρεμβολές της ειδεχθούς woke αλλοφροσύνης, αυτής που έχει εκδιώξει τον Ομηρο από πολλές σχολές διότι παραβαίνει τις επιταγές της πολιτικής ορθότητας. Παραβλέπουν όμως μια πτυχή του ζητήματος που είναι εξίσου ουσιαστική. Μια πρόκληση. Είναι δυνατόν αυτά τα κείμενα να συνομιλήσουν με τον δικό μας κόσμο και να αντιμετωπίσουν τα προβλήματά του; Ή μήπως πρέπει να τα αφήσουμε στην ησυχία τους και να μη διαταράσσουμε την αιώνια γαλήνη τους; Ο διάλογος των Αθηναίων με τους Μηλίους στον Θουκυδίδη είναι ένα πρότυπο για όσους θέλουν να καταλάβουν πώς λειτουργεί το διεθνές δίκαιο ακόμη και σήμερα. Ο νόστος του Οδυσσέα όμως τι μπορεί να σημαίνει για εμάς σήμερα; Είναι ο Οδυσσέας ένας χαρακτήρας που κατατρύχεται από ενοχές για την καταστροφή της Τροίας όπως τον παρουσιάζει ο Νόλαν; Θα μπορούσε, όπως θα μπορούσε να επιθυμεί να παρατείνει το ταξίδι του για την Ιθάκη όπως, σε αντίθεση με τον Ομηρο, τον παροτρύνει ο Καβάφης.
Οπως κάθε ζήτημα έτσι και το «νέο ομηρικό» έχει την αρνητική και τη θετική του πλευρά. Η αρνητική του είναι ότι οι υπερασπιστές της ομηρικής καθαρότητας δεν δείχνουν να αντιλαμβάνονται πως αν θέλουν να απελευθερωθούν από τον περίκλειστο χώρο τους θα πρέπει να αναπροσαρμόσουν τον τρόπο με τον οποίον προσεγγίζουν τον κλασικό πολιτισμό. Να υπολογίσουν ότι εκτός από τις γνώσεις μετράει και η ευαισθησία. Δεν έχω αντίρρηση ότι καμιά φορά ο οίστρος μπορεί να οδηγήσει σε αστειότητες, όπως η μαύρη Ελένη του Νόλαν. Ομως ο Νόλαν με την ταινία του, που είχε την εντιμότητα να γράψει ότι στηρίζεται στο έργο του Ομήρου, άρα δεν είναι η κινηματογραφική μεταφορά του, κατάφερε να αγγίξει με τον ξεχασμένο κόσμο του Οδυσσέα μερικά εκατομμύρια σε όλον τον κόσμο. Κι αυτό μόνον θετικό μπορεί να είναι, όπως είναι θετική κάθε προσπάθεια παραγωγής υπεραξίας από τον κλασικό πολιτισμό μας.
