Τι δήλωσε η υπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, προσκεκλημένη σε εκδήλωση; Οτι «δεν υπάρχει η ελληνική οικογένεια του μέλλοντος». Θα μπορούσε να κυριολεκτεί; Θα μπορούσε να απεργάζεται την εξολόθρευση των υπαρχουσών οικογενειών ή να καταστήσει τη δημιουργία νέων οικογενειών αδύνατη με κάποιο νομοσχέδιο; Μάλλον όχι. Τι εννοούσε; Οτι η ελληνική οικογένεια του μέλλοντος δεν θα έχει μία ορισμένη μορφή, αλλά πολλές εναλλακτικές. Δεν υπάρχει η ελληνική οικογένεια του μέλλοντος, δηλαδή, όπως τη φαντάζονται όσοι παραμένουν προσκολλημένοι στο αναλλοίωτο πρότυπο του παρελθόντος. Οποιος απόρησε με την κακή προφορική διατύπωση της υπουργού θα μπορούσε να ακούσει όσα είπε λίγο πριν ή λίγο μετά την επίμαχη φράση, για να καταλάβει ποιο ήταν το πνεύμα του επιχειρήματός της. Αλλωστε, το μέλλον στο οποίο μας παραπέμπει η Δόμνα Μιχαηλίδου είναι ήδη εδώ και οι εξοργισμένοι με τη δήλωσή της θα έπρεπε να το γνωρίζουν: οικογένειες με ένα γονέα, οικογένειες με ένα παιδί, οικογένειες χωρίς παιδί, οικογένειες χωρίς δεσμούς αίματος κ.ο.κ. Η ποικιλία υπάρχει έτσι κι αλλιώς και η μόνη ρεαλιστική προσδοκία από το κράτος είναι να εξασφαλίσει θεσμικά όλα τα αναγκαία εργαλεία για τη βιωσιμότητα κάθε τύπου οικογένειας, σύμφωνα με τις ανάγκες της. Τους ξεσηκωμένους όμως δεν τους νοιάζει τόσο τι κάνει το κράτος· η ποικιλία είναι που τους ενοχλεί.
Σύνδρομο καταδίωξης
Νέα τάξη πραγμάτων, κατάλυση παραδοσιακών αξιών, πόλεμος στην οικογένεια, δικτατορία των woke: το φαντασιακό του σύγχρονου συντηρητικού συντίθεται από διαχρονικές φοβίες και μοντέρνες συνωμοσιολογικές ανησυχίες· ολόκληρο όμως το συναισθηματικό και θεωρητικό υλικό εκείνων που ισχυρίζονται ότι απειλούνται, υπάγεται στην απέχθειά τους προς οτιδήποτε διαφορετικό από τους ίδιους. Ο πόλεμος που νιώθουν να κηρύσσεται εναντίον τους είναι στην πραγματικότητα το είδωλο του πολέμου που έχουν κηρύξει αυτοί στους παρεκκλίνοντες από την πατροπαράδοτη νόρμα. Δεν βοήθησε και η υπουργός με τις λέξεις που χρησιμοποίησε: η συμπερίληψη («inclusion», είπε) και η διαφορετικότητα επιδρούν ερεθιστικά σε όσους έχουν εκπαιδευτεί να ερμηνεύουν την ευρεία περιπτωσιολογία του οικογενειακού προγραμματισμού σαν υπαρξιακό κίνδυνο των δικών τους επιλογών. Γιατί όμως συμβαίνει αυτό; Πώς απειλείται η ανάγκη του ενός από την ανάγκη του άλλου; Πώς εμποδίζει ο μη παραδοσιακός τον παραδοσιακό να διαιωνίσει την παράδοσή του μόνος του; Μερικές φορές συμβαίνει οι παραδόσεις να στηρίζονται εν μέρει σε καταναγκασμούς. Η κοινωνική και θεσμική ανάδειξη της πληθωρικότητας της ανθρώπινης κατάστασης προσφέρει μια διέξοδο από τους καταναγκασμούς αυτούς. Αυτό ευνοεί μερικούς, αλλά δυσαρεστεί άλλους: εκείνους που δεν κατάφεραν να ξεφύγουν από την ιστορική τους καταπίεση και βρίσκουν παρηγοριά στην αγιοποίησή της ή στη δαιμονοποίηση του ατίθασου Αλλου.
Δικαίωμα στο όχι
Δεν φταίνε οι διάφορες εκδοχές οικογένειας για την κρίση που φέρεται να περνάει ο θεσμός. Δεν φταίει η αλλοίωση της αυθεντικής του ουσίας, όπως δραματικά και περιοριστικά την περιγράφουν οι υπερασπιστές της. Σίγουρα το φαινόμενο σχετίζεται εν μέρει με το ότι η οικογένεια είναι ένα ακριβό σπορ, το οποίο κάνει ακόμα ακριβότερο η ανάγκη μας για υψηλό βιοτικό επίπεδο (όσο περνούν τα χρόνια, οι οικογένειες ζητούν περισσότερα, όχι λιγότερα). Εκεί, ναι, το κράτος θα μπορούσε να επέμβει για να ενισχύσει ή να ανακουφίσει όσους επιθυμούν να κάνουν οικογένεια αλλά διστάζουν λόγω οικονομικής δυσπραγίας. Ο οικονομικός παράγοντας, όμως, είναι μόνο ένας παράγοντας. Την αντίληψη των πολιτών περί οικογένειας και άρα τον τρόπο που η οικογένεια πραγματώνεται ή όχι επηρεάζει και η ολοένα αυξανόμενη ελευθερία τους να πουν το «όχι» που σε άλλες εποχές ήταν αδύνατο να πουν. Η έμφαση στα εξωφρενικά σενάρια περί οργανωμένου σχεδίου μείωσης του πληθυσμού και οι κινδυνολογικές σειρήνες της υπογεννητικότητας αποσιωπούν τις ηθικές μεταβολές που συντελούνται με την πάροδο των ετών στις ελεύθερες κοινωνίες: οι άνθρωποι στρέφονται στον εαυτό τους, οργανώνουν τη ζωή τους με ατομικά κριτήρια, σπουδάζουν, εργάζονται, ταξιδεύουν· δίνουν προτεραιότητα σε αυτό που τους ευχαριστεί, κι αυτό δεν είναι πάντα η αναπαραγωγή και η συμβίωση.
