Τις τελευταίες εβδομάδες παρουσιάστηκε κινητικότητα γύρω από το Κυπριακό, αν και οι όποιες προσδοκίες καλλιεργήθηκαν αρχικά, διαψεύστηκαν στη συνέχεια στη συνέντευξη Τύπου Γκουτέρες, κατά την οποία δεν έθεσε συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για τη συνάντηση 5+1. Γιατί λοιπόν επανήλθε τώρα το Κυπριακό στην επικαιρότητα και ποιος είναι ο ορατός κίνδυνος λόγω της σχέσης Τραμπ – Ερντογάν;
Υπάρχουν τουλάχιστον πέντε λόγοι διαφορετικής βαρύτητας για τους οποίους ξεκίνησε μία νέα προσπάθεια σύγκλισης. Πρώτον, η εκλογή στην ηγεσία των Τουρκοκυπρίων του Ερχιουρμάν, ενός αρκετά πιο μετριοπαθούς πολιτικού σε σχέση με τον προκάτοχό του. Βέβαια, όσο η Τουρκία ελέγχει τις αποφάσεις των Τουρκοκυπρίων, λαμβανομένης υπόψη της απόλυτης εξάρτησής τους από αυτήν, τα περιθώρια ελιγμών οποιουδήποτε ηγέτη είναι δραματικά στενά.
Δεύτερον, ο νυν γενικός γραμματέας ολοκληρώνει τη δεύτερη και τελευταία θητεία του τον Δεκέμβριο του 2026 και η αλήθεια είναι ότι στη διάρκεια αυτής η δυνατότητα του ΟΗΕ να αποσοβεί κρίσεις και ένοπλες συγκρούσεις υποχώρησε έτι περαιτέρω, όπως άλλωστε και η διεθνής δικαιοκρατική τάξη, με αποτέλεσμα να έχει καταστεί πλέον παρωχημένος και εύλογα αναζητεί μία μεγάλη διπλωματική επιτυχία για να σώσει τα προσχήματα της υστεροφημίας του. Εντόπισε ένα παράθυρο ευκαιρίας στο Κυπριακό λόγω των εξελίξεων στην ευρύτερη περιοχή γύρω από την Κύπρο; Παροτρύνθηκε από κάποιους ισχυρούς δρώντες, όπως οι ΗΠΑ, ώστε να μπει μπροστά και εν συνεχεία να ασκηθούν πιέσεις, πιθανόν και ασφυκτικές κατά τη μέθοδο Τραμπ; Πείστηκε από την προσωπική του απεσταλμένη ότι ήρθε η ώρα για αναβίωση των τελματωμένων συνομιλιών, ίσως γιατί η εν λόγω προβάλλει ως μία εκ των πιθανών υποψηφίων διαδόχων του; Θα μπορούσε ακόμη και να θέλει να εκθέσει όσους αντιστέκονται στη διευθέτηση, κλείνοντας με αυτόν τον ανορθόδοξο τρόπο αυτό το μέτωπο λίγο πριν αποχωρήσει από τη θέση του. Είναι πάντως πιθανό να προσπαθήσει στην επικείμενη Γενική Συνέλευση να συγκαλέσει τη διάσκεψη 5+1, αλλά παραμένει αμφίβολο αν μέχρι το τέλος του χρόνου προκύψει μία ουσιαστική και εις βάθος συζήτηση για την οριστική επίλυση. Εκτός εάν έχουμε μία δυναμική παρέμβαση και η μόνη δύναμη που είναι σε θέση να το αποπειραθεί είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Τρίτος λόγος, η κοινή επιθυμία Τουρκίας και συγκεκριμένων κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης να αποτελέσει η πρώτη αναπόσπαστο κομμάτι της πανευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, με σημαίνοντα ρόλο, βρισκόμενη στο απώτατο όριο, όχι μόνο μεταξύ πολέμου και ειρήνης αλλά και προσφυγομεταναστευτικών ροών, νέων ενεργειακών οδεύσεων και εμπορικών διαδρόμων. Χωρίς επίλυση του Κυπριακού, οι συνεργασίες περιορίζονται υποχρεωτικά στο διμερές επίπεδο και η πόρτα της Ευρωπαϊκής Ενωσης παραμένει κλειστή για την Αγκυρα.
Πέντε λόγοι, διαφορετικής βαρύτητας, για τους οποίους ξεκίνησε μια νέα προσπάθεια σύγκλισης από τον γ.γ. του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.
Τέταρτος λόγος, η ύπαρξη πολλών εστιών αστάθειας στην ευρύτερη περιοχή, πλην της Μέσης Ανατολής, που καθιστά αναγκαία τη διευθέτηση κάποιων εκ των μετώπων, συνδυαστικά με μία έμπρακτη τάση περιφερειακών συνεννοήσεων. Λιβύη και Συρία παραμένουν δυσλειτουργικές, ωστόσο αναζητείται φόρμουλα μερικής έστω σταθεροποίησης της κατάστασης. Ο Λίβανος προσπαθεί να ορθοποδήσει με αμερικανική και ευρωπαϊκή στήριξη, έχοντας συμφωνήσει με το Ισραήλ για τη συνεκμετάλλευση ενός κοινού ενεργειακού πεδίου και έχοντας υπογράψει πρόσφατα συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ με την Κύπρο, με το τελευταίο να έχει ενοχλήσει σφόδρα την Τουρκία. Από την άλλη, έχουμε δύο άλλες συμφωνίες καθορισμού θαλασσίων ζωνών, που έχουν δημιουργήσει νομική διαφορά μεταξύ Ελλάδας – Αιγύπτου και Λιβύης – Τουρκίας, ενώ η επίθεση σε ενεργειακές υποδομές της Αιγύπτου πριν από λίγες ημέρες μάς υπενθύμισε πόσο ευάλωτη είναι η περιοχή στην επέκταση των δύο πολέμων που μαίνονται στη γειτονιά της. Το Κυπριακό, λοιπόν, στα μάτια ορισμένων (μάλλον αδαών) –καθότι «παγωμένη» διένεξη που παράγει εντάσεις, αλλά πιο ελεγχόμενες απ’ ό,τι άλλες περιπτώσεις– μοιάζει από τις λιγότερο δύσκολες υποθέσεις προς επίλυση.
Πέμπτος λόγος, η επικείμενη εμπορευματοποίηση του φυσικού αερίου της Κύπρου και η ευρύτερη δυναμική γύρω από τα ενεργειακά, με την εντονότερη συμμετοχή αμερικανικών εταιρειών σχεδόν στο σύνολο της περιοχής, με τις τελευταίες να προτιμούν ένα πιο ασφαλές και προβλέψιμο περιβάλλον. Αυτό, κατά την αμερικανική εκδοχή, θα μπορούσε να γίνει ακόμη και χωρίς συμφωνίες καθορισμού θαλασσίων ζωνών, πατώντας περισσότερο στο επιχειρηματικό συμφέρον από κοινού εκμετάλλευσης των ενεργειακών πόρων.
Η επιστροφή της Τουρκίας στην αναζήτηση υδρογονανθράκων, σε παραβίαση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Κυπριακής Δημοκρατίας, επιβεβαιώνει την κρισιμότητα της συγκυρίας για τα ζητήματα ενέργειας. Δημιουργεί, ωστόσο, και έναν οιονεί κίνδυνο: Αποδεδειγμένα, στον κόσμο του Τραμπ, όποιος προκαλεί κρίσεις ή ανεβάζει την ένταση συνήθως δεν χάνει. Αντιθέτως, κερδίζει την προσοχή του, σε μεγάλο βαθμό και τον σεβασμό του, αφού τον θεωρεί ισχυρό παίκτη και καθίσταται συνομιλητής του, αν δεν τον ακούει μάλιστα πρώτο. Ο Ερντογάν, επομένως, έχει αυτό το πλεονέκτημα και ενδεχομένως να θελήσει να το αξιοποιήσει, προτείνοντάς του μία λύση για την Κύπρο κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του, με το δέλεαρ να πιστωθεί ο Αμερικανός ομόλογός του την τεράστια διπλωματική επιτυχία επίλυσης έπειτα από 52 χρόνια. Οσο μακρινό κι αν δείχνει σήμερα αυτό το σενάριο, θα είναι λάθος να υποβαθμίσουμε αυτή την προοπτική.
*O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων και καθηγητής του Αμερικανικού Πανεπιστημίου Ελλάδος. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος το βιβλίο του «Η νέα παγκόσμια τάξη. Το δίκαιο της ισχύος».
