Είναι παράξενη η Ιστορία μερικές φορές. «Για μεγάλο χρονικό διάστημα στον Μεσαίωνα δεν υπήρχε μόνο μία λέξη για να περιγράψει “τις σταυροφορίες”, όπως τις αντιλαμβανόμαστε σήμερα», γράφει στο «Σταυροφόροι. Η επική ιστορία των πολέμων για τους Αγίους Τόπους» (μτφρ.: Μάριος Κουτσούκος, εκδ. Utopia, σελ. 750) ο Νταν Τζόουνς.
Παράξενο δεν είναι; Κι όμως. Ολη εκείνη η εξωπραγματική σειρά εκστρατειών, οκτώ ή εννέα τον αριθμό, από τη δυτική Ευρώπη προς τους Αγίους Τόπους, συν μια σειρά άλλων θρησκευτικών πολέμων «που διεξήχθησαν από τις ηλιοψημένες πόλεις της βορειοαφρικανικής ακτής έως τα παγωμένα δάση της Βαλτικής», δεν έφεραν την ονομασία «σταυροφορίες», που σήμερα είναι κάτι τόσο δεδομένο.
Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που ο Τζόουνς τιτλοφορεί το βιβλίο του «Οι σταυροφόροι» και όχι «Οι σταυροφορίες». Οπως εξηγεί, «από τις πρώτες κιόλας ημέρες του φαινομένου σίγουρα υπήρχε μία λέξη για όσους συμμετείχαν. Οι άνδρες και οι γυναίκες που συμμετείχαν σε αυτούς τους πολέμους μετάνοιας, με την ελπίδα να σώσουν την ψυχή τους, ήταν γνωστοί στα λατινικά ως crucesignati – αυτοί που σημαδεύτηκαν με τον σταυρό. Με αυτή την έννοια, άρα, η ιδέα του σταυροφόρου προηγήθηκε της ιδέας των σταυροφοριών, κι αυτός είναι ένας λόγος που την έχω προτιμήσει εδώ».
Ο ογκώδης τόμος του Τζόουνς (750 σελίδες στην ελληνική έκδοση) επικεντρώνεται στις φωνές όσων έζησαν εκείνη την κόλαση επί της Γης. Στις μαρτυρίες τους: άνδρες και γυναίκες, χριστιανούς, σουνίτες και σιίτες μουσουλμάνους, Αραβες, Εβραίους, Τούρκους, Κούρδους, Σύρους, Ευρωπαίους από όλες τις γωνιές της ηπείρου, Αγγλους και Ουαλλούς, Βαλκάνιους, ακόμη και κάποιους Βίκινγκ. Ενα τεράστιο μωσαϊκό ανθρώπινων ιστοριών που εντάσσονται μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο. «Κάποιοι εξ αυτών», γράφει ο Τζόουνς, «θα διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο, ενώ άλλοι θα εμφανιστούν απλώς παροδικά. Ομως αυτή είναι η ιστορία όλων τους».
Το πρώτο ψηφιδωτό από όλο αυτό το μωσαϊκό έχει να κάνει με τον Νορμανδό Ρογήρο, τον κόμη της Σικελίας, τον «απόλυτο αυτοδημιούργητο άνθρωπο της Ευρώπης του 11ου αιώνα», γεννημένο γύρω στα 1040 και κατακτητή της σισιλιάνικης απόληξης της Ιταλίας. Φιλόδοξος, τραχύς και πραγματιστής φαίνεται πως ήταν ο Ρογήρος. Θα αρνηθεί να επεκτείνει τις κατακτήσεις του νοτιότερα, στην Αφρική (Ιφρικίγια τότε), παρά τις πιέσεις που δεχόταν. Την ίδια στιγμή, οι συμπατριώτες του Νορμανδοί συνέχιζαν απτόητοι τις επεκτατικές εκστρατείες τους, συχνά εναντίον μουσουλμανικών περιοχών, στην Ισπανία και στη βόρεια Αφρική. Γιατί μας απασχολεί εδώ αυτό; Διότι βλέπουμε σειρά από συγκρούσεις μεταξύ ηγεμόνων διαφορετικών θρησκευτικών πεποιθήσεων. Αλλά εδώ, ακόμη, η θρησκεία παίζει δευτερεύοντα ρόλο. Η γεωπολιτική κυριαρχεί.
Πλην όμως, οι πόλεμοι αυτοί θα προετοιμάσουν το έδαφος γι’ αυτό που θα ακολουθήσει επί δύο αιώνες, όπου το κυρίαρχο διακύβευμα θα είναι άλλο: η «μία και μοναδική αληθινή πίστη». Εδώ κάπου αρχίζουν όλα.
