Ο Οδυσσέας του Νόλαν έχει κάτι σύγχρονο. Εχει εσωτερικότητα. Την εσωτερικότητα του ατόμου που αναπτύσσεται από τους νεωτερικούς χρόνους και μετά.
Μιλώ για την εσωτερικότητα που νομίζω κάνει πρώτη φορά την εμφάνισή της στις «Εξομολογήσεις» του Ιερού Αυγουστίνου και κυρίως στον «Αμλετ». Είναι κάτι τελείως διαφορετικό από τον φιλοσοφικό λόγο, τη σκέψη, τον συλλογισμό των μεγάλων Ελλήνων φιλοσόφων. Είναι αυτό που σήμερα αποκαλούμε γενικά υπαρξιακή αγωνία.
Στον ομηρικό άνθρωπο, το λέγαμε και προχθές, και ειδικά στον ομηρικό πολεμιστή, δεν υπάρχει ο παραμικρός χώρος για ενοχές, ψυχικά τραύματα και τα τοιαύτα. Για τον ομηρικό άνθρωπο η ανδραγαθία στον πόλεμο είναι ένδειξη του αγαθού ανδρός, όχι του μακελάρη.
Ο Οδυσσέας ζει και αναπνέει μέσα σ’ αυτό το πνεύμα. Ο Οδυσσέας του Νόλαν, όμως, είναι ένας πιο «δικός μας» άνθρωπος. Αυτό δεν είναι διόλου κακό. Ισα ίσα, λειτουργεί και πολύ δημιουργικά στο πώς αποτυπώνει τον Οδυσσέα στην ταινία. Είναι στιγμές που ο Ματ Ντέιμον μοιάζει να είναι ο γηραιός, μεγαλύτερος εαυτός του νεαρού στρατιώτη Ράιαν από την πολεμική ταινία που ο Σπίλμπεργκ γύρισε το 1998.
Ο Οδυσσέας του Νόλαν δεν βασανίζεται μονάχα από τον Νόστο, αλλά και από όλα όσα έκανε, τους ανθρώπους που έχασε, συχνά μέσα από δικές του επιλογές. Τυπικό μετατραυματικό σύνδρομο της σήμερον.
Γιατί αυτή η εσωτερικότητα του Οδυσσέα απουσιάζει επί της ουσίας από τη σκηνή της Νέκυιας; Στην κινηματογραφική διασκευή του έπους έχουν γενικά γίνει πολλές προσθαφαιρέσεις σκηνών και προσώπων, τέτοιες που να αρμόζουν δραματουργικά στην κινηματογραφική γλώσσα. Προσωπικά δεν με ενόχλησε η απάλειψη των διαλόγων του Οδυσσέα με τον Πολύφημο (από τις δυνατές σκηνές της ταινίας) ή η εξαφάνιση του (μάλλον φλύαρου, θα μου επιτραπεί να πω εδώ) επεισοδίου στη χώρα των Φαιάκων. Ούτε ότι στην Κίρκη (έξοχη η Σαμάνθα Μόρτον) ο κινηματογραφικός Οδυσσέας μένει μερικά λεπτά της ώρας και όχι έναν ολόκληρο χρόνο, όπως επιτάσσει το ομηρικό κείμενο.
Τι λείπει από τη Νέκυια; Για μένα, το αίσθημα του δέους. Και λείπει κυρίως διότι έχει απαλειφθεί η σκηνή με τη συνάντηση της νεκρής μάνας του Οδυσσέα.
Αφού έχεις πλάσει έναν ήρωα με τόσο βασανισμένο εσωτερικό κόσμο, γιατί αφήνεις κάτι τέτοιο απέξω; Χώρια που στο τέλος της σκηνής, το κυνηγητό των νεκρών είναι μια τελείως άστοχη χολιγουντιανή επιλογή.
Ο κλασικός φιλόλογος Ντένις Λ. Πέιτζ («Η ομηρική Οδύσσεια», μτφρ. Κρίτωνα Πανηγύρη, εκδ. Παπαδήμα, 1988) υποστηρίζει πως η ραψωδία λ΄, η Νέκυια δηλαδή, αποτελεί μεταγενέστερη προσθήκη άλλου ποιητή γι’ αυτό και στον αφηγηματικό ιστό του έπους μοιάζει σε πολλά σημεία της παράταιρη. Προσωπικά δεν μπορώ να φανταστώ σήμερα την «Οδύσσεια» χωρίς τη Νέκυια.
Μεγάλη κουβέντα σε κάθε περίπτωση. Ισως όμως γι’ αυτό να την «πετσόκοψε» ο σεναριογράφος της ταινίας. Ενα ακόμη χαμένο στοίχημα, σε αντίθεση με άλλες αρετές της ταινίας. Θα δούμε κάποιες από αυτές αύριο.
