«Η κοινωνία είναι δημιουργία, και δημιουργία του εαυτού της: αυτοδημιουργία. Είναι ανάδυση μιας νέας οντολογικής μορφής –ενός νέου είδους– και ενός νέου επιπέδου και τρόπου του είναι».
ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ
Ακόμη θυμάμαι τη συγκίνηση που ένιωσα όταν, πριν από τριάντα χρόνια, αντίκρισα τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας στο Μουσείο Εθνικών Αρχείων της Ουάσιγκτον. Γνώριζα ότι δεν κοίταζα μόνο ένα εμβληματικό ιστορικό έγγραφο, αλλά το γενέθλιο πολιτικό κείμενο της νεωτερικότητας. Με την πένα, κυρίως, του Τόμας Τζέφερσον γράφτηκε ένα από τα ωραιότερα κείμενα πολιτικής ποίησης που συγκίνησε εκατομμύρια ανθρώπων παγκοσμίως – πάνω από 120 έθνη μετέφεραν εκδοχές της Διακήρυξης στα ιδρυτικά κείμενά τους.
Ηδη η πρώτη παράγραφος αποτυπώνει το έλλογο πνεύμα των ιδρυτών της Αμερικής: οι εκπρόσωποι των 13 αποικιών που, το 1776, διακήρυξαν την ανεξαρτησία τους από τη βρετανική κυριαρχία ένιωθαν την ανάγκη να δώσουν ορθολογικές εξηγήσεις στην υπόλοιπη ανθρωπότητα για την απόσχισή τους: «Ο δέων σεβασμός προς τις απόψεις της ανθρωπότητας επιβάλλει να διακηρύξου[με] τα αίτια που [μας] ωθούν στον διαχωρισμό».
Η πολιτική ποίηση ακολουθεί στη δεύτερη παράγραφο: «Θεωρούμε αυτές τις αλήθειες αυταπόδεικτες: ότι όλοι οι άνθρωποι δημιουργήθηκαν ίσοι, ότι έχουν προικιστεί από τον Δημιουργό τους με ορισμένα αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα και ότι ανάμεσα σε αυτά συγκαταλέγονται η ζωή, η ελευθερία και η επιδίωξη της ευτυχίας. Οτι για τη διασφάλιση αυτών των δικαιωμάτων θεσπίζονται κυβερνήσεις μεταξύ των ανθρώπων, οι οποίες αντλούν τη δίκαιη εξουσία τους από τη συγκατάθεση των κυβερνωμένων».
Δύο παρατηρήσεις. Πρώτον, οι αλήθειες που πρεσβεύει η Διακήρυξη θεωρούνται «αυταπόδεικτες». Γιατί; Από πού κι ώς πού οι άνθρωποι είναι ίσοι; Φυσικά, νοητικά και ψυχικά διαφέρουν. Δεν έχουν τα ίδια χαρίσματα, ούτε τις ίδιες ικανότητες. Η ισότητα, εν προκειμένω, δεν προβάλλεται ως το συμπέρασμα λογικού συλλογισμού, ούτε συνάγεται από φυσικά αίτια ή ιστορικούς νόμους – συνιστά «αυταπόδεικτη αλήθεια». Πρόκειται για έξοχο παράδειγμα της διαδικασίας που ο Κορνήλιος Καστοριάδης ονόμασε «αυτοθέσμιση» ή «φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας»: μια ανθρώπινη συλλογικότητα θεσμίζει νέες μορφές πολιτικής εξουσίας. Εκ των υστέρων, μπορούμε να εξηγήσουμε (ορθότερα: να φωτίσουμε) την αυτοθέσμιση, αλλά δεν μπορούμε να την προβλέψουμε. Η αυτοθέσμιση συνιστά ex nihilo δημιουργία: τα νοήματα (οι σημασίες) που τη συνοδεύουν είναι φαντασιακά: δεν συνάγονται λογικά ή λειτουργικά από την πραγματικότητα, αλλά σχετίζονται με τη συλλογική αυτοαντίληψη για τον άνθρωπο, την κοινωνική οργάνωση και τη ζωή. Η ισότητα, η ελευθερία και η επιδίωξη της ευτυχίας είναι σημαντικά επειδή εμείς τα θεωρούμε σημαντικά. Η Διακήρυξη συνιστά μια σπάνια στιγμή πολιτικής δημιουργίας: οι άνθρωποι ανασημασιοδοτούν τη ζωή τους καθιερώνοντας νέες αξίες. Φαντάζονται την Αμερική ως δημοκρατία (republic), όχι ως μοναρχικά κυβερνώμενη πολιτεία· την εξουσία ως ερειδόμενη στη συγκατάθεση των κυβερνωμένων· τη διακυβέρνηση ως τρόπο διασφάλισης «αναπαλλοτρίωτων» δικαιωμάτων. Το πολιτικό υποκείμενο αυτοδημιουργείται.
Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας συνιστά μια σπάνια στιγμή πολιτικής δημιουργίας.
Δεύτερον, εκ των υστέρων, η αυτοθέσμιση εμφανίζεται ως θεμελιακή ανατροπή: το αύριο διαφέρει ριζικά από το χθες. Η αυτοθέσμιση, όμως, ως πολιτικό πρόταγμα, είναι πολύ πιο σύνθετη – συνιστά μια παράδοξη διαδικασία. Εμπεριέχει αντιφάσεις: αρθρώνει το νέο, ερειδόμενη στο παλαιό. Η αντιφατικότητα θέτει όρια στη φαντασία. Από τη στιγμή, όμως, που νέες σημασίες έχουν δημιουργηθεί, παράγεται, εν δυνάμει, προωθητική κίνηση· τα όρια είναι μεταβλητά.
Οι πλείστοι από τους 56 υπογράφοντες τη Διακήρυξη, ενώ διατράνωναν την πίστη τους στην ισότητα και την ελευθερία, ήταν ιδιοκτήτες σκλάβων. Ο Τζέφερσον είχε στην ιδιοκτησία του, συνολικά, πάνω από 600 σκλάβους. Η Διακήρυξη δεν κάνει αναφορά στην κατάργηση της δουλείας. Το προσχέδιο περιείχε κριτική στο δουλεμπόριο που διευκόλυνε ο Βρετανός Βασιλιάς Γεώργιος ΙΙΙ, αλλά οι σχετικές αναφορές αφαιρέθηκαν, κατόπιν αντιδράσεων εκπροσώπων πολιτειών που ωφελούνταν από τη δουλεία.
Παρομοίως, στη Διακήρυξη δεν αναφέρονται οι γυναίκες. Με τη λέξη «men» (άνθρωποι/άνδρες) οι συγγραφείς εννοούν λευκούς άνδρες. Η Αμπιγκεϊλ Ανταμς, σε επιστολή στον σύζυγό της Τζον (μελλοντικό πρόεδρο) τον καλεί να «θυμηθεί τις Κυρίες» και να «μη δώσει απεριόριστη εξουσία στους Συζύγους». Ουδείς, τότε, φανταζόταν ότι οι γυναίκες και οι έγχρωμοι θα είχαν το δικαίωμα ψήφου. Οι ιδρυτές πίστευαν μεν στη δημοκρατία αλλά σε σχετικά περιορισμένη μορφή. Ο Τζέφερσον θεωρούσε την πλήρη δημοκρατία «μη πρακτική» και ο Μάντισον «θέαμα ταραχής και αμφισβήτησης».
Η αντιφατικότητα, όμως, δεν οδηγεί αναγκαστικά στην αυτοαναίρεση – δεν ακυρώνει την αυτοθέσμιση. Οι νέες σημασίες δημιουργούν μια ρωγμή, η οποία αποκτά τη δυναμική να διευρυνθεί, ξηλώνοντας το παλαιό οικοδόμημα. Αυτό συνέβη. Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, το 1963, αντλεί από τη Διακήρυξη για να υποστηρίξει τα πολιτικά δικαιώματα των μαύρων. Παρομοιάζει τη Διακήρυξη με «γραμμάτιο στο οποίο θα γινόταν κληρονόμος κάθε Αμερικανός». Ψέγει την Αμερική ότι «έχει αθετήσει αυτό το γραμμάτιο σε ό,τι αφορά τους έγχρωμους πολίτες της». Το γραμμάτιο αποπληρώθηκε ένα χρόνο αργότερα.
Oταν ένα έθνος αυτοπροσδιορίζεται με τις «αυταπόδεικτες αλήθειες» της ελευθερίας, της ισότητας και της ευτυχίας, αυτοπαρατηρείται διαρκώς: κρίνει τον εαυτό του συγκρίνοντας κάθε φορά τις επιδόσεις του με τα ιδεώδη που το συγκροτούν. Αυτή η αέναη, πολιτικά μαχητή, φυσικά, σύγκριση είναι η ατμομηχανή της Αμερικής. Χρόνια Πολλά, Αμερική! Σου οφείλουμε πολλά.
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
