Συζήτηση για τις βάσεις εισαγωγής στα ΑΕΙ. Καταμέτρηση των εισακτέων ανά σχολή. Είναι κι αυτό μια από τις καλοκαιρινές συνήθειες που επανέρχονται κάθε χρόνο τέτοια εποχή μαζί με τα μελτέμια. Να ‘ναι καλά τα παιδιά και όλοι μας ευχόμαστε καλή ανταμοιβή για τον κόπο που κατέβαλαν για να φτάσουν έως εκεί. Πλην όμως δικαιούμαι να αναρωτιέμαι. Πόσοι απ’ αυτούς θα αποφοιτήσουν ευδοκίμως υπηρετήσαντες και τι θα έχουν στις αποσκευές τους όταν με το καλό αφήσουν πίσω τους τη ζωή στο πανεπιστήμιο; Και δεν αναφέρομαι στη δυνατότητά τους να «ενταχθούν στην παραγωγή», όπως λέει ο ευφημισμός και όπως προσπαθούν να επιτύχουν όλες οι μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών που στοχεύουν στον «εκσυγχρονισμό της παιδείας». Εννοείται ότι δεν τα έχουν καταφέρει. Τα πανεπιστήμια ως γραφεία ευρέσεως εργασίας μάλλον έχουν αποτύχει. Πόσοι είναι αυτοί που ασχολούνται στον ενεργό τους βίο με το έργο που πιστοποιεί το δίπλωμά τους; Μάλλον εξαιρούνται οι γιατροί κι οι δικηγόροι. Ομως, αυτοί είναι τα ΠΟΠ προϊόντα της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης, όπως οι ελιές Καλαμών και η φέτα. «Από ανέκαθεν», που λένε. Ο Εντμόν Αμπού, που ήρθε στην Ελλάδα το 1850, εντυπωσιάστηκε από το πλήθος των γιατρών και των δικηγόρων. Αφήνω λοιπόν κατά μέρος τη δουλειά που θα κάνουν και κατά πόσον αυτή ανταποκρίνεται στην αξία του διπλώματός τους. Και θα προσπαθήσω να εντοπίσω, όσο μπορώ ως μη ειδικός, την πραγματική αξία του διπλώματός τους, ή εν πάση περιπτώσει αυτό που θεωρώ ουσιαστικό έργο των πανεπιστημιακών σπουδών. Ποια είναι η παιδεία που μεταφέρει στις αποσκευές του ένας απόφοιτος ελληνικού ΑΕΙ; Και το επαναλαμβάνω: δεν αναφέρομαι στη δεξιότητα της ειδίκευσης.
Αναφέρομαι σε αυτό που ονομάζουμε «παιδεία» και το οποίο έχει καταντήσει μια αφηρημένη έννοια που έχει χάσει τη σημασία της. Για παράδειγμα, αν κρίνουμε από όσους εισάγονται κάθε χρόνο στα ΑΕΙ, οι Ελληνες θα έπρεπε να είναι από τους πιο καλλιεργημένους λαούς στον κόσμο. Φοβάμαι πως δεν ισχύει. Ως γνωστόν, οι έφηβοί μας είναι αδύναμοι στην κατανόηση κειμένου. Αυτό σημαίνει ότι αδυνατούν να οργανώσουν συνθετική σκέψη και βέβαια δεν διαθέτουν την απαραίτητη γλωσσική ευαισθησία που τους επιτρέπει να κατανοήσουν ένα κείμενο και κατά συνέπεια να εκφρασθούν. Γιατί συμβαίνει αυτό; Επειδή το σχολείο δεν τους μαθαίνει να διαβάζουν. Αυτά στη Μέση Εκπαίδευση. Βελτιώνεται άραγε η κατάσταση όταν προβιβασθούν στην Ανωτάτη; Φοβάμαι πως όχι. Στα είκοσι είναι πια αργά. Το αποτέλεσμα είναι ορατό διά γυμνού οφθαλμού. Προ ετών, μια στατιστική του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου είχε εντοπίσει ότι οι πραγματικοί αναγνώστες στην Ελλάδα, αυτοί που διαβάζουν πάνω από δύο βιβλία τον χρόνο, δεν ξεπερνούν τον αστρονομικό αριθμό των 15.000. Μάλλον εντυπωσιακό για μια κοινωνία πτυχιούχων. Σε πόσα από τα σπίτια που κατοικούν αυτοί οι πτυχιούχοι υπάρχει ένα έπιπλο που λέγεται βιβλιοθήκη; Σε παλαιότερους καιρούς υπήρχε ένα κριτήριο κοινωνικής αξίας το οποίο είχε να κάνει με την καλλιέργεια. Καλλιέργεια είναι η μετάφραση στα ελληνικά της λέξης «κουλτούρα». Ενας καλλιεργημένος άνθρωπος μιλούσε καλά ελληνικά, ενδεχομένως ήξερε καλά μία ή δύο ξένες γλώσσες και είχε διαβάσει τους κλασικούς του. Σήμερα τη λέξη την έχουμε διαγράψει απ’ το λεξιλόγιό μας. Θεωρείται μορφωμένος ο πτυχιούχος. Αλήθεια, τι έχει διαβάσει εκτός από όσα αφορούν την ειδικότητά του, ένας επιτυχημένος γιατρός; Χειρότερα ακόμη: πόσους πλατωνικούς διαλόγους έχει διαβάσει ένας απόφοιτος της Φιλοσοφικής; Ναι, αυτός που μόλις πάρει το «χαρτί» της αποφοίτησης θεωρείται «αδιόριστος εκπαιδευτικός». Στον τομέα αυτόν μπορούμε όντως να μιλήσουμε για πανωλεθρία. Η σύγχρονη Ελλάδα, η οποία έχει στηρίξει την ύπαρξή της στη σχέση της με την αρχαιότητά της, αδιαφορεί για τον τρόπο με τον οποίον μπορεί να τη διδάξει στα παιδιά της.
Ομως, οφείλω να παραδεχθώ πως η πτώχευση της παιδείας και η απουσία της καλλιέργειας δεν είναι μόνον ελληνικό φαινόμενο. Είναι σύμπτωμα της ασθένειας του πολιτισμού μας που περιφρονεί τον εαυτό του, κοινώς την παιδεία του. Το επισημαίνω, διότι στην καθ’ ημάς Ανατολή το πανεπιστημιακό πτυχίο θεωρείται ένα είδος κοινωνικής καταξίωσης. Πόσοι από τους πολιτικούς μας, που δεν μπορούν να φτιάξουν μια πρόταση με υποκείμενο, ρήμα, αντικείμενο, κατά προτίμηση στις σωστές πτώσεις είναι πτυχιούχοι; Και είναι να αναρωτιέσαι, πώς θα ήσαν τα πράγματα αν τον κόπο που καταναλώνουν όλοι αυτοί για να πάρουν ένα πτυχίο τον κατανάλωναν για την καλλιέργειά τους;
