Ενας συνδυασμός ασυνείδητων, πιθανώς, κινήτρων με έκανε να πιάσω από τη βιβλιοθήκη και να ξαναδιαβάσω έπειτα από πολλά χρόνια τη νουβέλα του Μένη Κουμανταρέα «Το κουρείο». Είναι λίγο πάνω από 100 σελίδες. Είχε γραφτεί το 1978 και οι εκδόσεις «Κέδρος» κυκλοφόρησαν τη νουβέλα στις αρχές του επόμενου έτους με ένα εικαστικό έργο του Δημήτρη Μυταρά στο εξώφυλλο. Θα ταίριαζε σαν υπόκρουση η μουσική του Μάνου Λοΐζου, και παρότι το βιβλίο αυτό εκδόθηκε στα χρόνια της Μεταπολίτευσης, ένιωθα ότι έβγαινε από όλη εκείνη τη σήραγγα της πολιτιστικής έντασης των προηγούμενων χρόνων, καθώς διαβάζω σε όλες της τις λεπτομέρειες την έρευνα του Στάθη Ν. Καλύβα και της Νατάσας Τριανταφύλλη «Big Bang 1970-1973. H άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας» (εκδ. Μεταίχμιο).
Αλλωστε και ο ίδιος ο Κουμανταρέας είχε ζήσει στο πετσί του τις διακυμάνσεις μέσα στη δικτατορία. Eνα από τα βιβλία του, τα «Καημένα», είχε απορριφθεί το 1968, αλλά τελικά κυκλοφόρησε το 1972 «στον Κέδρο, σε εποχή που το κλίμα σήκωνε πια», όπως αφηγείται ο ίδιος ο Κουμανταρέας το 1989 (σελ. 110). Αλλά η μαγιά εκείνης της ελληνικής κοινωνίας που προχωρούσε αργά και διστακτικά με όλα τα μικροαστικά της εμβλήματα μέσα στο σώμα του αστικού εκσυγχρονισμού μοιάζει να πηγάζει από τη δεκαετία του ’50 και να εκβάλει στη δεκαετία του ’70.
Το «Κουρείο», ως μια παράλληλη αναπαράσταση της αθηναϊκής γειτονιάς, με τον Κουμανταρέα να μας δίνει διευθύνσεις (Αριστοτέλους, Πλατεία Βικτωρίας, Πατήσια, Δημητρακοπούλου) και ατμόσφαιρα μικροαστικής στασιμότητας και κυκλικής επανάληψης στον ηλεκτρικό, στο κουρείο, στη λέσχη-καταγώγιο, στο συνοικιακό ζαχαροπλαστείο, στο καταθλιπτικό διαμέρισμα, μας οδηγεί τόσα χρόνια μετά σε μια εκ νέου θεώρηση της αθηναϊκής πολυκατοικίας.
Αποκτά μια διαχρονική αξία το «Κουρείο», καθώς στις μέρες μας με τόση συζήτηση για την Αθήνα, το ζήτημα της αστικής διαβίωσης είναι κεντρικό. Ηδη, στη δεκαετία του 1970, όταν εκτυλίσσεται η πλοκή του «Κουρείου», η αθηναϊκή πολυκατοικία με τα κυψελωτά της διαμερίσματα θέτει έννοιες ιδιωτικότητας, μοναξιάς, ερωτισμού, ματαίωσης, συμβίωσης και αποξένωσης.
Από τότε έχει διανυθεί τεράστια απόσταση στην κοινωνική κινητικότητα. Το ευανάγνωστο σπιράλ της κλίμακας ανόδου των μεταπολεμικών χρόνων εκτοπίστηκε ώς τις μέρες μας από τον κατακερματισμό των κοινωνικών τάξεων και τη ρευστότητα των προσωπικών ταυτοτήτων.
Στον πυρήνα παραμένει η αθηναϊκή πολυκατοικία, ως το τοτέμ της ελληνικής αστικοποίησης, υποδοχέας της διαρκούς μεταβολής.
