Με τις λέξεις ο νους συλλαμβάνει τον κόσμο. Αυτές ορίζουν το εύρος του, αλλά και τα αναστήματα των ανθρώπων. Δεν νοείται εκείνοι να προοδεύουν και η ομιλία να φθίνει. Και όμως. Πλέον μιλάμε όλο και λιγότερο. Οχι μόνο. Συνδιαλεγόμαστε μέσα από κανάλια και υπό συνθήκες που διαστρεβλώνουν τον λόγο και τροποποιούν δραματικά τη γεωγραφία της δημόσιας σφαίρας.
Μελέτη του Πανεπιστημίου της Αριζόνας, η οποία διεξήχθη σε δύο φάσεις με απόσταση 15 ετών (δημοσιεύθηκε στο Perspectives on Psychological Science), έδειξε ότι κάθε χρόνο μειώνεται κατά περίπου τρεισήμισι εκατοντάδες ο αριθμός των λέξεων που εκφέρουν ημερησίως άνδρες και γυναίκες. Οι άλλοτε 16.000 εκφερόμενες λέξεις την ημέρα μέσα σε μια δεκαπενταετία έγιναν 12.700. Δηλαδή ο προφορικός λόγος του καθενός μας χάνει 120.000 λέξεις τον χρόνο. Και όσο πιο νέος είναι κάποιος, τόσο πιο λιγομίλητος. Αν στους άνω των 25 η απώλεια είναι 314 λέξεις την ημέρα, στους κάτω των 25 είναι 452. Προτιμούμε την εύκολη σύντομη ταχεία ψηφιακή επικοινωνία από την ομιλία. Οχι μόνο. Λόγω της ψηφιοποίησης της ζωής, έχουν εκλείψει οι πολλές μικρές καθημερινές αλληλεπιδράσεις, οι τυχαίες συνομιλίες στη γειτονιά, με τον παντοπώλη, τον ταμία, τον περιπτερά, τον ταχυδρόμο, τον γείτονα, τον άνθρωπο στον δρόμο από τον οποίο θα ζητήσουμε πληροφορίες. Και έχει χαρίσματα ο προφορικός λόγος, που ο πληκτρολογημένος στερείται: τη ζωντανή παρουσία, τον αυθορμητισμό της διά ζώσης συνομιλίας, τα μηνύματα διά του σώματος και του βλέμματος… Η φυσική συζήτηση με ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε, λένε οι επιστήμονες, αποκαλύπτει μικρόκοσμους, βελτιώνει τη διάθεση, δίνει μια αίσθηση ικανοποίησης από τη ζωή.
Η αλγοριθμική λογοκρισία αποπροσανατολίζει τον όποιο διάλογο και χειραγωγεί τη δημόσια σφαίρα.
Η μαζική ενδιαίτηση στα κοινωνικά δίκτυα όχι μόνο δεκατίζει τον προφορικό λόγο, αλλά και τροποποιεί συλλήβδην το επικοινωνιακό μας σύμπαν. Με τρόπο καταστροφικό για τη δημοκρατία. Τα σόσιαλ, οι πολλά υποσχόμενοι ταχείς, ανοιχτοί, συμμετοχικοί μηχανισμοί δημόσιας διαβούλευσης και κοινωνικής αφύπνισης (Αραβική Ανοιξη, Black Lives Matter, #MeToo) κατέληξαν να διέπονται ολοκληρωτικά από αδιαφανή κερδοσκοπικά αλγοριθμικά συστήματα που καθορίζουν ποιος ακούγεται και υπό ποιους όρους, τι μεταδίδεται και τι αποσιωπάται. Διότι οι πλατφόρμες κυνηγούν όχι την αξιοπιστία αλλά το κέρδος διά της αύξησης της διαφημιστικής αξίας τους με τη μέγιστη δυνατή εμπλοκή των χρηστών. Αγκίστρι, η προώθηση του πλέον θορυβώδους, σοκαριστικού, παραπλανητικού, κατασκευασμένου, εξοργιστικού, πολωτικού περιεχομένου. Η αλγοριθμική λογοκρισία, οι θάλαμοι ηχούς που εγκλείουν τους χρήστες σε κοινότητες ομοϊδεατών και συναισθηματικά τους πολώνουν, με συνέπεια να μισούν την άλλη πλευρά αντί απλώς να διαφωνούν μαζί της, η ώθηση στο τρολάρισμα, σε έναν ελαφρόμυαλο μηδενισμό, η τοξική ασυναρτησία, η ατελεύτητη κακοφωνία, πνίγουν τις πιο αδύναμες φωνές, ακυρώνουν την επικοινωνιακή δύναμη των ακηδεμόνευτων ανθρώπων και την έννοια της κοινής γνώμης, παραμορφώνοντας σοβαρά τη δημόσια σφαίρα. Τη διαιρούν σε ανταγωνιστικά κοινά, το καθένα ικανό να αγνοεί τα άλλα. Οπως λέει ο Χαράρι, «οι δημοκρατίες πεθαίνουν όχι μόνο όταν οι άνθρωποι δεν είναι ελεύθεροι να εκφραστούν, αλλά και όταν δεν είναι πρόθυμοι ή ικανοί να ακούσουν». Συντελείται μια δυσοίωνη μείωση της αλλοτινής δύναμης του λόγου, που είναι για το πνεύμα ό,τι η ανάσα για το σώμα. «Κοιτάξτε τα χείλη μου, έλεγε ο Ελύτης, από αυτά εξαρτάται ο κόσμος». Πια δεν εξαρτάται. Και φθίνει η ικανότητα διάκρισης μεταξύ αυταρχισμού και δημοκρατίας, η δυνατότητα διόρθωσης των σφαλμάτων όσων βρίσκονται στην εξουσία.
Τα όρια του λόγου σηματοδοτούν τα όρια της σκέψης. Οταν αυτός συρρικνώνεται κι εκείνη στενεύει. Χωρίς τον λόγο, η σκέψη είναι βουβή. Η ουσία της δημοκρατίας, έλεγε ο Χάμπερμας, είναι ο διάλογος και σκοπός του η κατανόηση μεταξύ των ανθρώπων. Μια γνήσια διαβουλευτική δημοκρατία, πρέσβευε, προϋποθέτει μια δημόσια σφαίρα ισχυρή και με αρχές. Σήμερα βρισκόμαστε πολύ μακριά από αυτήν την «ηθική του λόγου» στην πράξη, από την ειλικρινή αμφίδρομη αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων. Δεν υφίσταται δημοκρατικό διαλέγεσθαι, εκείνη η ειρηνική προστριβή, η συμφωνημένα πλαισιωμένη και με κανόνες οριοθετημένη, αφού ποτέ –αλγοριθμικά– δεν αμφισβητούνται οι πεποιθήσεις κανενός. Και πληθαίνουν οι αγκυροβολημένοι στο αλάνθαστο, οι κλεισμένοι στα ιδεολογικά φρούριά τους. Σίσυφοι όσοι πασχίζουν να συντηρηθεί μια στοιχειώδης αχειραγώγητη επικοινωνία, να εξαχθεί αλώβητο το πιο μικρό κομμάτι αλήθειας. Το βασίλειο του ορθού λόγου δύει.
