Στη Δυτική Ευρώπη ψήνονται από τη ζέστη και η ελληνική ειδησεογραφία ανακαλύπτει (όψιμα) τον λαγοκέφαλο. Είναι δύο από τους πονοκεφάλους της πλανητικής υπερθέρμανσης, δυστυχώς όχι οι μοναδικοί αυτού του καλοκαιριού ή των επόμενων χρόνων. Πάντως, οι κλιματικές ανατροπές δεν είναι κάτι ιστορικά καινοφανές. Περίοδοι ακραίας ξηρασίας και κατακλυσμών εξαφάνισαν ή ταρακούνησαν ολόκληρους λαούς. Αντίστροφα, κάποιοι πολιτισμοί άνθησαν σε φάσεις με ηπιότερες καιρικές συνθήκες (η Ρώμη επωφελήθηκε από ένα «κλιματικό βέλτιστο», από το 250 π.Χ. – 400 μ.Χ.).
Το κλίμα δεν φέρνει από μόνο του την κατάρρευση. Εάν οι κλιματικές τραγωδίες είναι μια μορφή Νεμέσεως για κράτη και κοινωνίες, χρειάζεται πρώτα η Υβρις που εκείνα έχουν προκαλέσει, συνήθως με αντίστοιχους τρόπους: συσσώρευση πλούτου και εξουσίας, αδηφάγα εκμετάλλευση φυσικών πόρων, άρνηση να αλλάξουν ρότα από φόβο μήπως θιγούν τα κεκτημένα. Η δική μας εποχή δεν διαφέρει, με τον επιβαρυντικό παράγοντα ότι η κλιματική αλλαγή δεν αποδίδεται στην ίδια τη φύση, αλλά σε ανθρωπογενείς παράγοντες. Κατά τα λοιπά, η αδυναμία αντιμετώπισης οφείλεται στην ανικανότητα των δημόσιων θεσμών να προσαρμοστούν στις μεταβαλλόμενες συνθήκες και να εγγυηθούν τη βιωσιμότητα, τόσο την οικολογική όσο και την οικονομική/κοινωνική.
Το φαινόμενο του θερμοκηπίου αντιστοιχεί σε μια τέλεια καταιγίδα, στη συνισταμένη όλων σχεδόν των δεινών και των φόβων για το μέλλον. Λύση δεν διαφαίνεται, τουλάχιστον άμεσα. Οχι γιατί είναι άγνωστη: περιορίζοντας σταδιακά τα ορυκτά καύσιμα, αλλάζοντας παραγωγικό μοντέλο και αναβιώνοντας τις φυσικές καταβόθρες του διοξειδίου του άνθρακα (δάση και ωκεανοί), η κατάσταση θα αντιστραφεί. Σε ένα αντίστοιχο πρόβλημα –την τρύπα του όζοντος από την έκλυση συγκεκριμένων αερίων στην ατμόσφαιρα– η παγκόσμια κοινότητα τα κατάφερε μια χαρά. Σήμερα όμως, τα κράτη αδυνατούν να συμπράξουν με ενάρετο τρόπο στη διεθνή σκακιέρα. Συμπεριφέρονται πιο οπορτουνιστικά και από την πλέον κυνική πολυεθνική, αφήνοντας στην Ε.Ε. τον άχαρο ρόλο ενός μοναχικού πράσινου ιππότη. Το κλιματικό πρόβλημα είναι αιχμάλωτο της ιστορίας και της γεωγραφίας των κρατών, δέσμιο αντικρουόμενων γεωπολιτικών συμφερόντων: για τους λαούς της Μεσογείου είναι συνώνυμο της ερημοποίησης, ενώ για τη Ρωσία, η ευκαιρία να εκμεταλλευθεί ορυκτό πλούτο και νέες οδούς ναυσιπλοΐας με το λιώσιμο των πάγων. Την ίδια στιγμή, το κλίμα συνιστά το κατεξοχήν «κοινό» αγαθό, πιο οικουμενικό από την ειρήνη ή την προστασία του περιβάλλοντος. Για εκείνα, υπάρχουν διαφοροποιήσεις σε τοπικό ή περιφερειακό επίπεδο. Υφίσταται μια κάποια ανταμοιβή αν στη δική μας γειτονιά δεν είμαστε πολεμοχαρείς και φροντίζουμε τη Φύση. Για το κλίμα δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Οι κόποι της Ευρώπης ώστε να μειώσει τις εκπομπές άνθρακα ωφελούν εξίσου τους υπολοίπους, ενώ η τυχόν δική τους ανευθυνότητα πλήττει και εμάς.
Οι καταστροφές αποτελούν τη συνέπεια αλλά και το αντίστροφο της κλιματικής αλλαγής. Ενώ η ίδια είναι διάχυτη, εκείνες έχουν επίκεντρο. Ενώ οι φταίχτες αποκτούν ανωνυμία κρυμμένοι στο πλήθος τους, τα θύματα διαθέτουν ονοματεπώνυμο: όσοι πέθαναν από τον ακραίο καύσωνα στη Γαλλία, οι νεκροί του «Daniel» στη Θεσσαλία. Οι θεομηνίες χτυπούν επί δικαίους και αδίκους. Αν υπήρχε Κιβωτός για τον κλιματικό κατακλυσμό, οι «καλοί άνθρωποι» και η πανίδα της Γης θα έμεναν απέξω για να εισέλθουν όσοι θα πληρώσουν το ακριβό αντίτιμο να ζουν σε έναν κλιματικά εχθρικό πλανήτη· οι πλουσιότεροι, δηλαδή, παρότι εμφανίζουν μεγαλύτερο ανθρακικό αποτύπωμα. Η κλιματική αλλαγή δεν τροφοδοτείται μόνο από τις κοινωνικές ανισότητες. Τις εντείνει κιόλας, μέσω των αδικιών που προκαλεί.
Είναι εύλογο να αισθανόμαστε ανίσχυροι μπροστά στον Αρμαγεδδώνα. Ας μην ξεχνάμε, ωστόσο, τα δύο όπλα που διαθέτουμε. Αφενός, την ατομική υπευθυνότητα με την οποία ρυθμίζουμε τις δικές μας εκπομπές άνθρακα. Αφετέρου, ότι ως πολίτες καθορίζουμε το αύριο της Ευρώπης και της Ελλάδας. Μια πιο ισχυρή Ευρώπη μπορεί να προάγει την αποτελεσματική εφαρμογή της Διεθνούς Σύμβασης του Παρισιού για το κλίμα (2015). Ενα καλύτερο ελληνικό κράτος, απαλλαγμένο από πελατειακά βάρη, θα αντιμετωπίσει καλύτερα τις προκλήσεις της κλιματικής κρίσης, αποκτώντας τρία χαρακτηριστικά που του λείπουν. 1) Την έμφαση στην προληπτική δράση· οι πυρκαγιές, οι πλημμύρες και η λειψυδρία αντιμετωπίζονται με επιτυχία πριν συμβούν και όχι με επιδόματα ή αποζημιώσεις. 2) Την ορθή χρήση των πεπερασμένων δημόσιων πόρων, μια και οι κλιματικές πολιτικές συνιστούν μια ακριβή κρατική ασχολία. 3) Τη θέληση να εκπονήσει έναν σύγχρονο, τεχνοκρατικό σχεδιασμό για την κλιματική μετάβαση. Αντιθέτως, ένα σύστημα εξουσίας που υποθάλπει την αναρχία, χωροταξική ή άλλη, πολλαπλασιάζει τις καταστροφικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
*Ο κ. Γιώργος Δελλής είναι καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.
