Γιατί δίνει η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν περισσότερο χρόνο στις ηρωίδες απ’ ό,τι η Οδύσσεια του Ομήρου; Επειδή ο Νόλαν εμπνέεται από τον Ομηρο, τον ερμηνεύει ελεύθερα, δεν κάνει πιστή μεταφορά του έπους του στο σινεμά. Αν επρόκειτο για πιστή μεταφορά, άλλωστε, η Λουπίτα Νιόνγκο, που έθεσε και το σχετικό ερώτημα, δεν θα είχε θέση στο νέο έργο. Το ερώτημα βέβαια δεν τέθηκε καλόπιστα: η ηθοποιός αναρωτήθηκε κατά τη διάρκεια συνέντευξης πώς θα ένιωθε ο Ομηρος βλέποντας τη διαφορετική προσέγγιση του Νόλαν, υπονοώντας ότι ο αρχαίος ποιητής ήταν σεξιστής (σε αντίθεση με τον σύγχρονο σκηνοθέτη που αγαπά τις γυναίκες και το δείχνει εμπράκτως). Η υπόνοια της Νιόνγκο δεν επιδέχεται απάντηση, επειδή είναι ένας αναχρονισμός που συγκρίνει ανόμοια πράγματα. Αλήθεια, πώς θα ένιωθε ο Ομηρος αν έβλεπε την ταινία; Μπορεί να ένιωθε περίεργα, μπορεί και όχι. Τι σημασία έχει; Ο προβληματισμός αυτός απηχεί ένα παιδαριώδες ναρκισσιστικό παράπονο: γιατί ένα έπος 2.700 ετών δεν γράφτηκε στο πνεύμα της δικής μας εποχής; Επειδή κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατο. Αν όμως η Νιόνγκο βρίσκει τόσο σκανδαλώδη την ηθική απόκλιση ανάμεσα σ’ εκείνη και τον Ομηρο, γιατί καταδέχεται να ενσαρκώσει ηρωίδα του; Γιατί στρέφεται σ’ αυτόν και όχι σε κάποιον λιγότερο σεξιστή ο λατρευτός της σκηνοθέτης; Δεν μπορεί, κάτι θα σημαίνει αυτό.
Δημιουργία σε πλαίσιο
Διανύουμε μια εποχή όπου τα προφανή χρήζουν επαναδιατύπωσης: τα ομηρικά έπη δεν αντιπροσωπεύουν σύγχρονες ηθικές αξίες και πολιτικές κατακτήσεις· δεν περιγράφουν κοινωνικά συστήματα σαν τα σημερινά, δεν αναφέρονται σε αντίστοιχες ιστορικές συγκυρίες (όσο ιστορικός μπορεί να είναι ο μύθος), δεν αντικατοπτρίζουν παρόμοιες πολιτισμικές καταστάσεις. Από την άλλη, η «βαρβαρότητα» που περιέχουν κατέχει στην Ιστορία πολύ πιο μακρόχρονη θέση από τη σημερινή μας μετανεωτερική κανονικότητα· το να την αντιμετωπίζουμε ως κάτι ξένο (μα είναι δυνατόν να μην ήταν ισότιμα τα φύλα πριν από 27 αιώνες;) είναι, επομένως, φαιδρό και υποκριτικό. Ξεχάσαμε ποιοι ήμασταν μέχρι χθες; Η αδυναμία κατανόησης και αποδοχής του έπους εντός του πλαισίου δημιουργίας και ανάπτυξής του δεν είναι ένα σφάλμα που διαπράττει μόνο η πρωταγωνίστρια του Νόλαν. Πρόκειται για σύμπτωμα μιας ολόκληρης κουλτούρας κούφιας ηθικολογίας, που επηρεάζει ανθρώπους με αγνές κυρίως προθέσεις, αλλά κοντόφθαλμη οπτική και άφθονο φανατισμό. Το πρόβλημα ωστόσο ξεπερνάει κατά πολύ την αρχαιότητα και την πρόσληψή της: η ιδέα πως το περιεχόμενο ενός έργου, ενός οποιουδήποτε έργου, πρέπει να ανταποκρίνεται στις φρονηματικές προδιαγραφές στις οποίες υποβάλλουμε την αληθινή μας ζωή, είναι άριστη συνταγή για τη θανάτωση της τέχνης. Ενας δημιουργός πρέπει να είναι ελεύθερος να ασχολείται όσο θέλει με όποιο φύλο θέλει· κι ένας άλλος, ας πούμε ο Νόλαν, πρέπει να έχει την ίδια ελευθερία να ταυτίζει όποιον ρόλο επιθυμεί με όποια επιδερμίδα του αρέσει, ας πούμε της Λουπίτα.
Το χρώμα της αποδοκιμασίας
H αναθεώρηση του μη αναθεωρητέου από την πλευρά της Λουπίτα Νιόνγκο συνδέεται με τις επιθέσεις που δέχτηκε για τη συμμετοχή της σε μια ταινία, για την οποία από πολλούς το χρώμα της κρίθηκε ακατάλληλο. Πώς να αμυνθεί η ηθοποιός απέναντι στις επικρίσεις; Στράφηκε στην ηθική της εποχής της. Αντί να αφήσει την Οδύσσεια και την ερμηνεία της να απαντήσουν στους επικριτές, αποφάσισε να κουνήσει το δάχτυλο στον Ομηρο και, μέσω αυτού, στους αρνητές της αξίας της. Μοιάζει να τους λέει πως αν αυτή είναι ακατάλληλη για την κινηματογραφική οπτικοποίηση του έπους, τότε και ο Ομηρος ως έχει είναι ακατάλληλος για την εποχή της κινηματογραφικής οπτικοποίησης. Δεν έχει δίκιο. Ομως, πριν ψέξουμε την κουταμάρα της, ας ψέξουμε όσους τα βάζουν με την καταλληλότητα του χρώματός της, ενώ στην πραγματικότητα βδελύσσονται το ίδιο το χρώμα. Ο ρατσισμός που διαχύθηκε στη δημόσια σφαίρα με αφορμή τον ρόλο της ηθοποιού δεν είναι επιχείρημα υπέρ του σεβασμού στον Ομηρο· είναι καύσιμο μιας νοσηρής αντιπαράθεσης που δεν έχει τίποτα το επικό.
