Τα αποτελέσματα της συνόδου του ΝΑΤΟ στην Αγκυρα επιβεβαίωσαν τη δυναμική της ανάπτυξης εντός της Συμμαχίας ενός καθοριστικού αμυντικού ευρωπαϊκού βραχίονα, προκειμένου η Ευρώπη και η βιομηχανία της να αποκτήσουν σταδιακά μεγαλύτερη αυτονομία στα ζητήματα ασφάλειας. Θα είναι λάθος των Ευρωπαίων να ανακόψουν αυτή την πορεία, σε περίπτωση αλλαγής ηγεσίας και προσανατολισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2028. Ανεξάρτητα από τον αριθμό των αμερικανικών δυνάμεων που πιθανότατα θα αποσυρθούν από τη Γηραιά Ηπειρο, ώστε να τοποθετηθούν σε άλλα, πιο καίρια για την Ουάσιγκτον σημεία του πλανήτη, οι Ευρωπαίοι είναι υποχρεωμένοι να αναλάβουν σημαντικά μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης ως προς την άμυνά τους.
Υπάρχουν όμως δύο σοβαρά προβλήματα και μια μεγάλη πρόκληση που καλούνται να αντιμετωπίσουν, καθιστώντας το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας ακόμη πιο αβέβαιο. Είναι πασίδηλο σήμερα το πρόβλημα ηγεσίας, όχι απαραιτήτως οράματος, στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ο γαλλογερμανικός άξονας είναι εμφανώς εξασθενημένος, με μία σωβινιστική δύναμη να καραδοκεί για την ανάληψη της προεδρίας στη Γαλλία και ένα νεοναζιστικό μόρφωμα να βρίσκεται στην πρώτη θέση στις δημοσκοπήσεις στη Γερμανία. Αυτό το κενό ηγεσίας έχει επιτρέψει στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης να επιβάλλουν μια ατζέντα στο σκέλος της ασφάλειας με αποκλειστικό στόχο την ανάσχεση της ρωσικής επιθετικότητας, αγνοώντας το σύνολο των προκλήσεων ασφαλείας που συγκεντρώνονται περιμετρικά της Ευρώπης και ειδικότερα στη νοτιοανατολική της πτέρυγα. Η οριοθέτηση και προτεραιοποίηση απειλών και προκλήσεων για την ευρωπαϊκή ήπειρο ορίζεται με βάση τη γεωγραφική θέση και τις ιστορικές μνήμες και όχι τις γεωπολιτικές και γεωοικονομικές πραγματικότητες, με αποτέλεσμα να διαφοροποιείται ο βαθμός εγρήγορσης και αναγκαιότητας για ουσιαστικές παρεμβάσεις μεταξύ των κρατών-μελών. Η Ευρωπαϊκή Ενωση σε διάφορες εκφάνσεις της λειτουργεί με διαφορετικές ταχύτητες, ωστόσο ο κίνδυνος σε αυτή την περίπτωση είναι η εδραιωμένη πλέον τάση για συμμαχίες των προθύμων να καταστεί κυρίαρχη και οι συνέργειες να εξαρτώνται από το κοινό αίσθημα απειλής. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις δύο ευρωπαϊκές αποστολές σε Ανατολική Μεσόγειο και Ερυθρά Θάλασσα δεν υπάρχει καμία ουσιαστική συμμετοχή των κρατών της Βόρειας και Ανατολικής Ευρώπης.
Το δεύτερο πρόβλημα αφορά την αύξηση των αμυντικών δαπανών. Σε ορισμένες κοινωνίες η αίσθηση του εξωτερικού κινδύνου είναι σημαντικά χαμηλότερη σε σχέση με αυτές που βρίσκονται κοντά σε διακεκαυμένες ζώνες ένοπλων συρράξεων. Δεν είναι επομένως εύκολο να πειστούν οι κοινωνίες τους ότι χρειάζεται να διατεθούν σημαντικά μεγαλύτερα κεφάλαια στην άμυνα, ειδικότερα από κράτη που δαπανούσαν μικρότερα ποσά, στερώντας τα από τις κοινωνικές παροχές. Το ευρωπαϊκό κράτος πρόνοιας παραμένει πυλώνας της κοινωνικής συνοχής και τυχόν υποβάθμισή του μπορεί να ενισχύσει πολιτικά λαϊκιστικές και αντιευρωπαϊκές δυνάμεις εις βάρος των πιο συστημικών. Οι θέσεις εργασίας και η δημιουργία νέων πεδίων τεχνολογικής και οικονομικής δραστηριότητας, με άξονα την άμυνα, ενδέχεται να αποτελέσουν το απαραίτητο αντιστάθμισμα.
Η πρόκληση για τους Ευρωπαίους σχετίζεται με την εμπλοκή τρίτων κρατών σε αυτή τη διαδικασία. Είτε πρόκειται για τη Νορβηγία, τη φαινομενικά πιο εύκολη περίπτωση, είτε για το Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο διεκδικεί μια ειδική σχέση με ευνοϊκότερες διατάξεις, χρησιμοποιώντας την αδιαμφισβήτητη αξία του για την ευρωπαϊκή άμυνα, είτε για την Τουρκία, η οποία με τη σειρά της βλέπει μια χρυσή ευκαιρία να εξαργυρώσει τη χρησιμότητά της, εξασφαλίζοντας τη σιωπηρή ανοχή των Ευρωπαίων για τη συνεχή απόκλισή της από τις δυτικές αξίες και το κράτος δικαίου, αλλά και καλύτερους όρους στη συναλλακτική σχέση που έτσι κι αλλιώς αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια ανάμεσα σε αυτή και πολλά ευρωπαϊκά κράτη.
Η Ελλάδα πρέπει να αναπτύξει μια στρατηγική βασισμένη σε τρεις άξονες, αξιοποιώντας την απουσία ευρωπαϊκού σχεδιασμού σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, πλην Ουκρανικού και Ρωσίας, αλλά και το γενικότερο μούδιασμα λόγω της απώλειας εμπιστοσύνης στην αμερικανική διοίκηση. Πρώτος άξονας, οι σχέσεις Ευρωπαϊκής Ενωσης – Τουρκίας, οι οποίες λόγω της αμοιβαίας επιθυμίας συμμετοχής της δεύτερης στην ευρωπαϊκή ασφάλεια πρέπει να προσδιοριστούν με ένα νέο ρεαλιστικό πλαίσιο με προϋποθέσεις και αιρεσιμότητες. Δεν αμφισβητείται ο ρόλος της Τουρκίας αλλά οι προθέσεις της, και ως προς αυτές οφείλει η Ευρωπαϊκή Ενωση να καθορίσει τα όριά τους. Συνδιαμορφώνουμε λοιπόν την ευρωπαϊκή πολιτική με ρόλο πρωταγωνιστικό, γιατί αρκετές ευρωπαϊκές δυνάμεις βολεύονται από την υφιστάμενη κατάσταση και τις κατά το δοκούν «εξωτερικές αναθέσεις» στην Τουρκία.
Δεύτερος άξονας, η θέση της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή άμυνα. Είναι εκ των ων ουκ άνευ η ανάπτυξη της αμυντικής μας βιομηχανίας, η συμμετοχή σε ευρωπαϊκά σχέδια (ενθαρρυντικό ότι βρισκόμαστε στην πρωτοπορία σε σχέδια όπως η ευρωπαϊκή αντιαεροπορική ασπίδα και η παγκόσμια τράπεζα για την άμυνα και τις κρίσιμες υποδομές) αλλά και οι συμπαραγωγές, με πρόσμειξη καινοτόμων τεχνολογιών και εκτός Ευρώπης κρατών, με τα οποία η Ελλάδα συνεργάζεται.
Τρίτος άξονας, οι περιφερειακές πρωτοβουλίες που πρέπει να αναλάβουμε, προσδίδοντάς τους ευρωπαϊκό πρόσημο. Στη Συρία και στον Λίβανο, όπως και στη Λιβύη, απαιτείται ουσιαστικότερη ευρωπαϊκή παρουσία, ώστε να περιοριστούν οι εξαρτήσεις απ’ όσους εκτός Ευρώπης μονοπωλούν τις εξελίξεις. Στα Βαλκάνια, η σύγκλιση των Δυτικών Βαλκανίων με την Ε.Ε. και οι ευρύτερες συμπράξεις σε ενέργεια, δίκτυα και μεταφορές μπορούν να αποκτήσουν ελληνική σφραγίδα. Η υιοθέτηση μιας ευρωπαϊκής πολιτικής στη Μέση Ανατολή και η προσέγγιση με τις χώρες της περιοχής επίσης πρέπει να έχουν έντονη ελληνική ανάμειξη.
*Ο κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
