«Εμείς είμαστε ο παλιός κόσμος», είπε η Μαρία Γεωργοπούλου, διευθύντρια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης. Και ήταν μια δύσκολη αποδοχή. «Πρέπει να δούμε πώς θα εμπνεύσουμε τους νεότερους», πρόσθεσε, συνοψίζοντας μια αλήθεια και ένα φόβο. Το ερώτημα είναι παλιό και επίμονο. Ποιο είναι «Το μέλλον των βιβλιοθηκών». Η συζήτηση, στο πλαίσιο του Nostos 2026 του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, με συντονιστή τον Σταύρο Ζουμπουλάκη, επικεφαλής της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, και συμμετέχοντες, εκτός από την κ. Γεωργοπούλου, τον Αλεξάντρ Ασάνοβιτς και την Ελένη Κωβαίου (επικεφαλής της Βιβλιοθήκης της Γαλλικής Σχολής Αθηνών και της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κρήτης, αντίστοιχα), είχε μια συνειδητή αγωνία, αλλά και ένα υψηλό φρόνημα: τη συνείδηση ότι η μάχη πρέπει να δοθεί.
Παρακολουθώντας τη συζήτηση online, δεν μπορούσε κανείς παρά να αφουγκραστεί την αβεβαιότητα αλλά και το πείσμα, το συναίσθημα και τη συναίσθηση που γεννάει η επαφή με μια επιστολή του Ερρίκου Σλήμαν για τις Μυκήνες ή με το αρχείο του Σεφέρη. «Πιάνεις στα χέρια σου υλικό που σε εμπνέει. Αυτό πρέπει να το μοιραστείς και είναι πραγματικά πάνω μας το πώς θα το κάνουμε. Δεν είμαι σίγουρη ότι το έχουμε βρει ακόμη», διαπίστωσε η διευθύντρια της Γενναδείου.
Είναι η ψηφιοποίηση και η Τ.Ν. το μέλλον; «Ενας γιατρός δεν έχει κανένα λόγο να επισκεφθεί βιβλιοθήκες», παρατήρησε ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, «τα έχει όλα στο κινητό του». Hταν ο ίδιος που λίγο αργότερα παραδεχόταν ότι κυρίως το αναγνωστήριο, προοπτικά, αντιμετωπίζει τον κίνδυνο του αφανισμού, αφού ο καθένας θα μπορεί να διαχειρίζεται ό,τι αναζητεί από το σπίτι του. Αν δουλεύουμε ο καθένας μόνος του, δεν συνιστά αυτό μια απειλή; Η ζύμωση, η ανταλλαγή, η κουβέντα, γίνεται στο αναγνωστήριο.
«Η βιβλιοθήκη είναι ένας ζωντανός οργανισμός σε διαρκή εξέλιξη. Οπως ένας κήπος. Πρέπει να κόβεις κάποια δέντρα, να φυτεύεις κάποια άλλα, να συνεχίζεις».
Oποια πτυχή του θέματος και αν άνοιγαν, η σύνδεση ήταν αυτόματη με το μέλλον των ανθρωπιστικών σπουδών. Πώς ενδυναμώνεται η παρουσία τους σε έναν κόσμο που τους γυρίζει την πλάτη; Μετατοπίζονται τα ενδιαφέροντα; Χρειάζεται περισσότερη δημόσια παρουσία με προγράμματα, διαλέξεις, συμπόσια, περισσότερη «εξωστρέφεια», ίσως, θα μεταφράζαμε την πρόταση των ομιλητών. Η κ. Γεωργοπούλου υπογράμμισε ότι «όταν οι εκθέσεις μας είναι ψηφιακές, η διάχυση είναι τεράστια. Δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί διαβάζουν. Δεν είναι το ίδιο σαν να χρησιμοποιούν τη βιβλιοθήκη. Αλλά, ενδεχομένως, από τις εκατοντάδες χιλιάδες που θα δουν τέτοιες εκθέσεις κάποιος θα έρθει. Και αυτόν τον θέλεις».
Oπως «θέλεις» και τη σύνδεση με τα σχολεία και τους εκπαιδευτικούς. Οχι μόνο γιατί αυτή είναι η καινούργια γενιά· αποτελεί και τον πιο κρίσιμο δίαυλο με την κοινωνία, που πρέπει να κρατηθεί ανοικτός. «Σε κίνηση», όμως, οφείλουν να είναι και οι βιβλιοθήκες· να μη συσσωρεύουν μόνο και να μετατρέπονται σε αποθετήρια βιβλίων, αλλά να ανανεώνουν το υλικό τους. Oπως πολύ εύστοχα κατέληξε ο Αλεξάντρ Ασάνοβιτς: «Η βιβλιοθήκη είναι ένας ζωντανός οργανισμός σε διαρκή εξέλιξη. Oπως ένας κήπος. Πρέπει να κόβεις κάποια δέντρα, να φυτεύεις κάποια άλλα, να συνεχίζεις».
Το τελευταίο πλάνο της συζήτησης ήταν μια λήψη από ψηλά του εντευκτηρίου της ΕΒΕ. Το μακρινό 2010 συναντήσαμε τον αρχιτέκτονα του ΚΠΙΣΝ Ρέντσο Πιάνο, στην έδρα του στο Παρίσι, για ένα «Γεύμα» με την «Κ», πριν αρχίσει η κατασκευή αυτού του μοναδικού έργου. Ο Πιάνο στάθηκε ιδιαίτερα στο αναγνωστήριο: «Eναν τόπο συνάντησης, ένα μέρος που θα διώχνει τον φόβο, δημιουργώντας μια κοινότητα αισθημάτων. Την πεποίθηση ότι μοιραζόμαστε τα ίδια πράγματα ανεξάρτητα από το χρώμα και την προέλευσή μας».
