Στις 27 Μαΐου 2025 η Λιβύη κατέθεσε στον ΟΗΕ τις θέσεις της για τις θαλάσσιες οριοθετήσεις στη Μεσόγειο, συνοδευόμενες από έναν χάρτη. Η θαλάσσια περιοχή που καλύπτει ο χάρτης αφορά τα πέντε από τα 21 κράτη της περιοχής και αντιστοιχεί περίπου στο 16% της συνολικής επιφάνειας της Μεσογείου. Ολα τα ενδιαφερόμενα κράτη με διαδοχικές επιστολές και ρηματικές διακοινώσεις που απέστειλαν στον ΟΗΕ, διαφώνησαν (Μάλτα, 18 Αυγούστου 2025· Ελλάδα, 3 Σεπτεμβρίου 2025· Αίγυπτος, 8 Σεπτεμβρίου 2025· Τυνησία, 19 Απριλίου 2026· Ιταλία, 26 Μαΐου 2026).
Οι πιο ακραίες λιβυκές απόψεις διατυπώνονται εις βάρος της Ελλάδας. Είναι επηρεασμένες από το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 και αγνοούν προκλητικά την παρουσία ελληνικών νησιών στην περιοχή και πρωτίστως της Κρήτης. Είναι ενδεικτικό ότι σε κάποιο σημείο οι λιβυκές διεκδικήσεις πλησιάζουν σε απόσταση οκτώ ν. μιλίων από τις ακτές της Κρήτης… Είναι γεγονός ότι από το φθινόπωρο του 2025 έχουν ξεκινήσει συζητήσεις της Αθήνας με την επισήμως αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Λιβύης στην Τρίπολη για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών.
Χωρίς να είναι γνωστή η πρόοδος των συνομιλιών, εκτιμάται ότι θα είναι εξαιρετικά δύσκολο η Τρίπολη είτε να δεχθεί να οριοθετήσει με την Ελλάδα την περιοχή του τουρκολιβυκού μνημονίου είτε να προχωρήσει σε διμερή δικαστική επίλυση του συνόλου της οριοθέτησης με τη χώρα μας. Μία τέτοια κίνηση θα την έφερνε σε ευθεία σύγκρουση με την Τουρκία, από την οποία εξακολουθεί να εξαρτάται στρατιωτικά. Πιθανότατα η Λιβύη επιθυμεί να οριοθετήσει μόνο το δυτικό τμήμα που κείται εκτός του μνημονίου. Μία τέτοια οριοθέτηση προφανώς δεν ικανοποιεί την Ελλάδα διότι θα εμφανιστεί ως έμμεση αποδοχή της νομιμότητας της οριοθέτησης με την Τουρκία ανατολικά.
Η διαφωνία, όμως, όλων των χωρών με τις οποίες έχει θαλάσσια όρια η Λιβύη δημιουργεί μία εξαιρετική διπλωματική ευκαιρία για τη χώρα μας. Η Ελλάδα μπορεί να πάρει την πρωτοβουλία να συνεννοηθούν και οι πέντε χώρες και να ζητήσουν από κοινού προσφυγή με τη Λιβύη στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για την επίλυση της οριοθέτησης. Είναι μία κίνηση απολύτως συμβατή με το διεθνές δίκαιο, που θα λύσει οριστικά τα προβλήματα οριοθετήσεων σε αυτή τη μεγάλη περιοχή. Η Λιβύη έχει ήδη προσφύγει δύο φορές για θαλάσσιες οριοθετήσεις στο Διεθνές Δικαστήριο με την Τυνησία και τη Μάλτα τη δεκαετία του 1980. Επομένως, έχει παράδοση στη δικαστική διευθέτηση τέτοιων εκκρεμοτήτων. Επιπλέον, η Λιβύη προσπαθεί να επανενταχθεί στη διεθνή κοινότητα. Προσκαλεί ξένες εταιρείες να αναλάβουν την εκμετάλλευση υδρογονανθράκων τόσο στην ξηρά όσο και στη θάλασσα. Μία δικαστική οριοθέτηση θα άνοιγε διάπλατα τις πόρτες σε πετρελαϊκές εταιρείες που θέλουν να επενδύσουν και να βγάλουν χρήματα και όχι να εμπλακούν σε διακρατικούς καβγάδες για τα όρια υφαλοκρηπίδων και ΑΟΖ.
Η Ελλάδα μπορεί να πάρει την πρωτοβουλία να συνεννοηθούν και οι πέντε χώρες (μαζί με τις Μάλτα, Αίγυπτο, Τυνησία, Ιταλία) και να ζητήσουν από κοινού προσφυγή με τη Λιβύη στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για την επίλυση της οριοθέτησης.
Επιπλέον, η Λιβύη δεν εκτίθεται ιδιαιτέρως έναντι της Τουρκίας με την προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο. Πρόκειται για συνολική δικαστική οριοθέτηση που δεν θα αφορά μόνον την Ελλάδα. Σε περίπτωση που η υπόθεση αχθεί στο δικαστήριο, στην οριοθέτηση θα κυριαρχήσουν δύο νησιά, η Σικελία και η Κρήτη, δηλαδή το πρώτο και το πέμπτο με μέγεθος και πληθυσμό από τα νησιά της Μεσογείου. Αποκλείεται το δικαστήριο να εφαρμόσει άλλους κανόνες για τη Σικελία και άλλους για την Κρήτη. Ο,τι δικαιώματα δώσει στο ένα νησί, τα ίδια θα δώσει και στο άλλο.
Η Τουρκία δεν θα παραμείνει με τα χέρια σταυρωμένα σε μία τέτοια εξέλιξη. Θεωρητικώς, μπορεί να ζητήσει να πάρει μέρος στη δικαστική οριοθέτηση. Αποκλείεται να το κάνει διότι δεν θα θέλει να χάσει το «κεκτημένο» του τουρκολιβυκού μνημονίου. Κατά πάσα πιθανότητα θα αποστείλει μία επιστολή στο δικαστήριο που θα ενημερώνει ότι δεν αποδέχεται την αρμοδιότητά του. Ακολούθως, θα ζητάει να εξαιρεθεί από την οριοθέτηση η περιοχή του τουρκολιβυκού μνημονίου διότι σε αυτήν έχει δικαιώματα. Κάτι ανάλογο είχε κάνει το 1976 με την προσφυγή της Ελλάδας στο Διεθνές Δικαστήριο για την οριοθέτηση στο Αιγαίο. Το δικαστήριο θα κληθεί σε προκαταρκτικό στάδιο να αποφασίσει για το βάσιμο των τουρκικών θέσεων. Εάν κρίνει ότι η Τουρκία έχει δικαιώματα στην περιοχή, θα την εξαιρέσει από την οριοθέτηση. Εάν, όμως, κρίνει ότι οι τουρκικές αιτιάσεις είναι αβάσιμες, θα συνεχίσει. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι τόσο εξόφθαλμα αντίθετο προς το Δίκαιο της Θάλασσας, που τα τουρκικά επιχειρήματα θα καταπέσουν.
Μεγαλύτερο πρόβλημα είναι να πειστούν τα υπόλοιπα τέσσερα κράτη να συνυπογράψουν μία τέτοια επιστολή. Το κάθε κράτος κάνει δικές του δεύτερες σκέψεις για το μέλλον των σχέσεών του με τη Λιβύη. Και να μην τελεσφορήσει όμως το εγχείρημα, πάλι η χώρα μας θα δείξει ότι αναλαμβάνει πρωτοβουλίες κι έχει πρόθεση να λύνει προβλήματα. Πρωτίστως, όμως, εμφανιζόμαστε ως περιφερειακός παίκτης που δεν σέρνεται πίσω από τις εξελίξεις, αλλά επιχειρεί να τις διαμορφώσει.
*Ο κ. Αγγελος Μ. Συρίγος είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Εξωτερικής Πολιτικής, βουλευτής Ν.Δ. στην Α΄ Αθηνών.
