Στην Ελλάδα, οι πράξεις που δεν ενέχουν αντικειμενικό κίνδυνο γίνονται επίτηδες σύνθετες και δαπανηρές. Για να πουλήσεις ένα διαμέρισμα, οφείλεις να απευθυνθείς σε πολιτικό μηχανικό, ο οποίος θα αποδυθεί σε μια σειρά επιφανειακών ελέγχων και μετρήσεων προκειμένου να εκδώσει ορισμένα απαραίτητα για την πώληση πιστοποιητικά. Το πιστοποιητικό ενεργειακής απόδοσης πιστοποιεί ότι το σπίτι ανήκει στη μία ή στην άλλη ενεργειακή κλάση, άσχετα από το αν αυτή η πληροφορία ενδιαφέρει τον τρέχοντα ή τον μέλλοντα ιδιοκτήτη· άσχετα από το αν επηρεάζει ή όχι τη διαδικασία πρακτικά. Το πιστοποιητικό πληρότητας ταυτότητας κτιρίου πιστοποιεί ότι το κτίριό σου είναι αυτό που είναι και απαριθμεί τυχόν αποκλίσεις της διαρρύθμισης, των τετραγωνικών του χώρου από το σχέδιο που κατατέθηκε στην πολεοδομία ακόμη και εξήντα χρόνια πριν. Σε περίπτωση παράβασης, μιας παράβασης για την οποία το κράτος δεν ενδιαφέρθηκε για δεκαετίες, ενδέχεται να επιβληθεί πρόστιμο. Κατά τ’ άλλα, το σπίτι μπορεί και να είναι ετοιμόρροπο· αυτό δεν αφορά το κράτος ιδιαίτερα. Τα πιστοποιητικά να βγουν κι έχει ο Θεός.
Αγία γραφειοκρατία
Η γραφειοκρατικοποίηση του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τα κτίρια και τη δόμηση έχει οδηγήσει σε προφανείς αντιφάσεις. Μέσα σε έναν ωκεανό πρακτικών προβλημάτων, ασχολούμαστε με επουσιώδεις λεπτομέρειες και εφευρίσκουμε τυπολατρικές διαδικασίες που μας δυσκολεύουν τη ζωή, αλλά επιλέγουμε να αγνοήσουμε ή να διαχειριστούμε με ελαφρότητα ό,τι είναι πραγματικά κρίσιμο. Για την κατάρρευση της πολυκατοικίας στα Πετράλωνα θα πρέπει να γίνουν σοβαρές μελέτες προτού διατυπωθούν απόλυτα συμπεράσματα. Το σίγουρο, όμως, είναι ότι το κτίριο δεν έπεσε μόνο του. Μέχρι να μάθουμε πώς ακριβώς οι εκσκαφικές εργασίες που πραγματοποιούνταν στο πλάι του για την ανέγερση νέας πολυκατοικίας επηρέασαν τη στατικότητά του, μπορούμε να συναινέσουμε στο προφανές: οι εργασίες δεν έγιναν όπως έπρεπε, επειδή δεν υπήρξε ούτε η σχετική μέριμνα από την πλευρά των ιδιωτών ούτε η αναγκαία εποπτεία από το κράτος. Η πρόνοια για τη «χαρτούρα» δεν άφησε περιθώριο να ελεγχθεί ποιος, πώς και πόσο σκάβει μες στην πόλη.
Το ελληνικό μπέρδεμα
Το να έγινε σφάλμα από το συνεργείο εκσκαφής είναι κατά κάποιον τρόπο η καλή εκδοχή των πραγμάτων, υπό την έννοια ότι το σφάλμα μπορεί να διαγνωσθεί αντικειμενικά, να οδηγήσει στην τιμωρία των υπευθύνων και να στοιχειοθετήσει την αξίωση αποζημίωσης όσων έχασαν το σπίτι τους. Λέγεται ωστόσο από εκείνους που γνωρίζουν, ότι η εκπόνηση εδαφοτεχνικής μελέτης δεν είναι υποχρεωτική από τον νόμο σε όλες τις περιπτώσεις. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει πιθανότητα η πλημμέλεια του συνεργείου να μη λογιστεί στο τέλος ως πλημμέλεια, αλλά να καλυφθεί βολικά από το επιχείρημα: «Εμείς κάναμε ό,τι όριζε ο νόμος, δεν φταίμε για το αποτέλεσμα». Δεν θα είναι η πρώτη φορά που το ακανόνιστο σύμπλεγμα κανονισμών, αρμοδιοτήτων, επιστημονικών απόψεων και καθημερινής πρακτικής οδηγεί στην απόλυτη στρέβλωση. Η αδυναμία του κράτους να υιοθετεί εγκαίρως και να επιβάλλει άτεγκτα σαφείς προδιαγραφές στην οικοδόμηση κτιρίων γεννάει διάφορα παράδοξα: όλοι οι επιστήμονες έχουν διαφορετική γνώμη για το πώς πρέπει να γίνει η δουλειά, όλα τα συνεργεία έχουν τη δική τους μέθοδο και, στο μεταξύ, το κράτος προσπαθεί να συμβιβάσει συμφέροντα και πραγματικότητα με τον πιο άγαρμπο και αναξιόπιστο τρόπο.
Ο συνήθης ύποπτος
Μέσα στη γενική σύγχυση ελλοχεύει ένας επιπλέον κίνδυνος: να στοχοποιηθεί η ήδη δαιμονοποιημένη αθηναϊκή πολυκατοικία. Παρότι για δεκαετίες έλυσε το στεγαστικό πρόβλημα των πολιτών επιδεικνύοντας παράλληλα αξιοθαύμαστη ανθεκτικότητα, η πολυκατοικία πέφτει συχνά θύμα της νεοελληνικής προκατάληψης κατά της παλαιότητας (φαινόμενο που σε τέτοια ένταση δεν συναντά κανείς εύκολα σε ευρωπαϊκές πόλεις με πολύ παλαιότερο κτιριακό απόθεμα). Ετσι και στην περίπτωση των Πετραλώνων, πολλοί είναι πεπεισμένοι πως για την κατάρρευση ενός κτιρίου που έστεκε στη θέση του από τη δεκαετία του ’70 χωρίς προβλήματα, δεν φταίει το σκάψιμο των θεμελίων του, αλλά το γεγονός ότι το κτίριο δεν ήταν καινούργιο ή κατασκευαστικά αψεγάδιαστο – λες και τα καινούργια κτίρια διαθέτουν άμυνες εναντίον εγκληματικών παρεμβάσεων σε όμορα οικόπεδα. Η ευθύνη με αυτόν τον τρόπο μετατοπίζεται από τον θύτη στο θύμα, διαιωνίζοντας την προβληματική νοοτροπία που οδήγησε στο συμβάν. Ας μην ασχοληθούμε με την ατζαμοσύνη των επαγγελματιών και την κρατική ολιγωρία, λοιπόν· ας τα βάλουμε με την Αθήνα και τις «σάπιες παλιατζούρες» της.
Ηταν μια απλή προειδοποίηση
Εκτός από την προστασία των πρώην ενοίκων της πολυκατοικίας, οι οποίοι κατά πάσα πιθανότητα θα χρειαστεί να εμπλακούν σε έναν άνισο και μακροχρόνιο δικαστικό αγώνα για να βρουν το δίκιο τους, το κράτος θα πρέπει να εγκύψει στο ευρύτερο ζήτημα που αναδεικνύει το περιστατικό των Πετραλώνων. Η συνέργεια της άναρχης αστικής δόμησης και της κουλτούρας προχειρότητας, η οποία διακρίνει τόσο τη σχετική βιομηχανία όσο και τις κρατικές υπηρεσίες που τάχα τη ρυθμίζουν, δεν έχει δείξει ακόμη την καταστροφική της δύναμη σε όλο της το εύρος. Για να μην υπάρξουν θύματα την επόμενη φορά, ας υπάρξει σχέδιο τώρα.
