Ο Γάλλος μαθηματικός Μικαέλ Λονέι στο πρόσφατο «Το θεώρημα της ομπρέλας. Η τέχνη της παρατήρησης του κόσμου» (μτφρ.: Ανδρέα Μιχαηλίδη, εκδ. Πατάκη) μνημονεύει, μεταξύ πολλών άλλων, τον Αρχιμήδη. Οπως γράφει, κατά τον 3ο αιώνα π. Χ., στη Σικελία, ο Αρχιμήδης ήταν αυτός που επισήμανε την ανάγκη «να διακρίνουμε το άπειρο από το πολύ μεγάλο».
Σημείο αναφοράς εδώ είναι το κλασικό κείμενο «Ψαμμίτης» του Αρχιμήδη, στο οποίο, «αντίθετα με ό,τι φαίνεται πως πιστεύουν οι περισσότεροι σύγχρονοί του, το πλήθος των κόκκων της άμμου σε όλη τη Γη δεν είναι άπειρο».
Ο Αρχιμήδης κάνει τους υπολογισμούς του, ο Λονέι σημειώνει πως δεν είναι σωστοί, «αφού οι γνώσεις του σχετικά με τις πραγματικές διαστάσεις του σύμπαντος ήταν περιορισμένες. Ανεξάρτητα όμως από το συγκεκριμένο αποτέλεσμα, το σημαντικό είναι το τελικό συμπέρασμα: το πλήθος των κόκκων της άμμου είναι πολύ μεγάλο, αλλά όχι άπειρο!».
Το άπειρο το συγχέουμε συχνά στην καθημερινή γλώσσα με την έκφραση «για πάντα», με την αιωνιότητα, που αφορά όμως τον χρόνο και όχι τον χώρο ή τη μέτρηση των αριθμών.
Μιας και το ‘φερε η κουβέντα, όμως, τι θα πει «για πάντα»; Το 2009 είχα επισκεφθεί την εικαστική καλλιτέχνιδα Λήδα Παπακωνσταντίνου στο Παλαιό Ελαιουργείο, στην παραλία της Ελευσίνας, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αισχυλείων, όπου παρουσίαζε την εγκατάσταση «Για πάντα».
Την είχα ρωτήσει τι σημαίνει αυτό το βαρύ «Για πάντα». «Εχει να κάνει με τα πράγματα μέσα μας και γύρω μας», μου είχε πει. «Τι διαρκεί για πάντα; Ορισμένα πράγματα που υπάρχουν μέσα στον χρόνο είναι για πάντα: για πάντα είναι κανείς παιδί, για πάντα είναι κανείς κόρη ή γιος, πατέρας ή μητέρα, νέος, μεσήλικας, ώριμος, για πάντα είναι κανείς νεκρός, έτσι δεν είναι; Δεν παύεις ποτέ να είσαι αυτό που έχεις υπάρξει και αυτό που θα γίνεις».
Της είχα αναφέρει τότε ένα κεφάλαιο από το βιβλίο του αστροφυσικού Πολ Ντέιβις «Τα τελευταία τρία λεπτά του Σύμπαντος», με τον τίτλο: «Το “Για πάντα” διαρκεί πολύ». «Δεν υπάρχει για πάντα», της λέω. «Σε δισεκατομμύρια χρόνια το Σύμπαν θα καταρρεύσει. Με τους όρους της ανθρώπινης ζωής είναι “για πάντα” – αλλά δεν είναι κιόλας. Ο χώρος και ο χρόνος θα πάψουν σ’ ένα αδιανόητο μακρινό “κάποτε”. Είναι αστείο, αλλά αυτή η σκέψη δημιουργεί ένα άγχος».
«Είναι απλά κάτι που δεν το συλλαμβάνεις, όμως βρίσκεσαι μέσα σε αυτό», είχε σχολιάσει. «Με πιάνει κι εμένα αγωνία όταν αναφέρονται τέτοιες κλίμακες. Ηρεμώ όμως διότι βρίσκω έναν τόπο, έναν χώρο που τον καταλαβαίνω. Είναι παρηγορητικός αυτός ο χώρος, εδώ, η Ελευσίνα. Κι ας είναι μηδαμινό το μέγεθός μου μέσα στην απεραντοσύνη».
