Το τελευταίο χρονικό διάστημα γίνεται όλο και πιο εμφατική η επαναπροσέγγιση Αιγύπτου – Τουρκίας. Ταυτόχρονα παρατηρείται ένα αμοιβαίο μούδιασμα στις ελληνοαιγυπτιακές σχέσεις, που εκκίνησε από το ζήτημα της Μονής του Σινά, το οποίο κακοφόρμισε, και συνεχίστηκε με την εκατέρωθεν αβλεψία αλληλοενημέρωσης για ενέργειες περί τις θαλάσσιες ζώνες. Βεβαίως, οι επικοινωνίες των υπουργών Eξωτερικών είναι συχνές, ενώ πρόσφατα η Ελλάδα διευκόλυνε την εκταμίευση ευρωπαϊκών κονδυλίων για τη στήριξη της χειμαζόμενης αιγυπτιακής οικονομίας. Ωστόσο, φαίνεται να έχει μετριαστεί το πολύ θετικό μομέντουμ των περασμένων ετών. Προσώρας εντοπίζεται μία μετατόπιση του Καΐρου προς την Αγκυρα, για τέσσερις λόγους:
Πρώτον, η κυβέρνηση Αλ Σίσι πιέζεται τόσο από τη δημογραφική έκρηξη (περίπου 115 εκατ. πληθυσμός) όσο και από τις αφίξεις μεταναστών, αλλά και από τη σημαντική μείωση των εσόδων από το Σουέζ και τον τουρισμό, άρα βρίσκεται σε αναζήτηση κεφαλαίων και επενδύσεων. Καθίσταται έτσι πιο ευάλωτη σε παροτρύνσεις για τη συμμετοχή της σε περιφερειακά σχήματα. Η Τουρκία είναι διατεθειμένη να προβεί σε επενδύσεις, ιδίως στον κλάδο της βιομηχανίας. Η δε Σαουδική Αραβία αιμοδοτεί συστηματικά την αιγυπτιακή οικονομία και έχει ευλόγως την απαίτηση το Κάιρο να ακολουθήσει τη στρατηγική επιλογή της να διαμορφώσει μία βάση συνεννόησης των δύο ισχυρότερων αραβικών κρατών με το Πακιστάν και την Τουρκία. Σε αυτόν τον σχηματισμό, η προστιθέμενη αξία του Πακιστάν είναι τα πυρηνικά του, της Τουρκίας οι ένοπλες δυνάμεις και η θέση της στο ΝΑΤΟ και της Αιγύπτου ο μεγάλος αριθμητικά στρατός της, η γειτνίαση με τη Γάζα και το αποτύπωμά της στον αραβικό κόσμο.
Δεύτερον, το Ισραήλ, υπό την τωρινή ηγεσία του, θεωρείται αστάθμητος παράγων. Ακόμη και οι χώρες που παραδοσιακά συνεννοούνταν μαζί του, όπως η Ιορδανία και η Αίγυπτος, δυσπιστούν έναντι των προθέσεών του. Αιγύπτιοι και Ιορδανοί δεν είναι ακόμη πεισμένοι ότι οι Ισραηλινοί δεν θα εξωθήσουν τελικά Παλαιστινίους προς τις χώρες τους. Γενικότερα, το Ισραήλ εξελίσσεται σε καταλύτη αναζήτησης και εξεύρεσης έστω και προσωρινών συνεργειών από μέρους πολλών περιφερειακών δρώντων ώστε να μην του επιτρέψουν να επιβάλει τη ριζοσπαστική ατζέντα του. Ακόμη και αν η αντιπαλότητα του καθενός με το Ισραήλ διαφέρει, το ίδιο και οι φιλοδοξίες τους (π.χ. ο τουρκικός ηγεμονισμός δεν αρέσει σε Σαουδική Αραβία και Αίγυπτο), τα περισσότερα κράτη ενώνουν τις δυνάμεις τους, εξαιτίας και του κλονισμού της εμπιστοσύνης τους απέναντι στις ΗΠΑ.
Τρίτον, στη Λιβύη, Κάιρο και Αγκυρα βρίσκονταν για σχεδόν 15 χρόνια σε αντίπαλα στρατόπεδα. Ομως, σχετικά πρόσφατα, η Τουρκία προσέγγισε τις αρχές της ανατολικής Λιβύης, προσέφερε χρήματα και πιθανόν διαβεβαιώσεις ότι η θέση τους είναι εξασφαλισμένη σε περίπτωση επικράτησης των δυνάμεων της αναγνωρισμένης κυβέρνησης, ενώ έδωσε στον Χαφτάρ κάποιου είδους νομιμοποίηση, ανοίγοντας μαζί του διαύλους επικοινωνίας. Δεν αποκλείεται η Αγκυρα να έχει αποπειραθεί να μεσολαβήσει ανάμεσα στα εμπλεκόμενα μέρη και οπωσδήποτε σήμερα η πολιτική της στη Λιβύη είναι πιο ισορροπημένη, προς τέρψιν του Καΐρου, που θεωρούσε σοβαρή απειλή για την ασφάλειά του τυχόν επέλαση τζιχαντιστικών οργανώσεων, εξ ου και χρησιμοποιούσε ως ζώνη ανάσχεσης τις δυνάμεις γύρω από τον Χαφτάρ, επιδιώκοντας έλεγχο των δυτικών συνόρων του. Χωρίς να έχει αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη, η ένταση μεταξύ των δύο χωρών έχει εκτονωθεί. Είναι, πάντως, αποκαλυπτικό του ευμετάβλητου περιφερειακού περιβάλλοντος το γεγονός ότι η Αίγυπτος συνεργάστηκε στενά με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα στη Λιβύη, αλλά οι δυο τους βρίσκονται σε έντονη αντιπαράθεση σε σχέση με το Σουδάν.
Τέταρτον, στο πολύπαθο Σουδάν, όπου 14 εκατ. έχουν εκτοπιστεί και 20 εκατ. βρίσκονται σε άμεση ανάγκη σίτισης, Αίγυπτος και Τουρκία έχουν βρει ένα modus operandi. Η σύγκλισή τους συνιστάται στην υποστήριξη της κυβέρνησης του Σουδάν και του στρατηγού Mπουρχάν έναντι των RSF, με την Τουρκία να παρέχει μη επανδρωμένα αεροσκάφη στις σουδανικές ένοπλες δυνάμεις και επιπρόσθετες υπηρεσίες, αλλάζοντας τις ισορροπίες υπέρ τους. Η Αίγυπτος δεν φαίνεται να ενοχλείται από την πρόθεση της Τουρκίας να αποκτήσει ναυτική παρουσία στο Σουδάν, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις ολικής επαναφοράς της ως σημαντικού περιφερειακού δρώντος στη βόρεια Αφρική, γιατί το Κάιρο αυτή τη στιγμή «καίγεται» για την ασφάλεια των συνόρων του και κυρίως για τη σταδιακή σταθεροποίηση του Σουδάν, που αποτελεί σημαντική πηγή κινδύνων όχι μόνο λόγω της εισροής προσφύγων, αλλά και των δικτύων διακίνησης όπλων και των ένοπλων ομάδων.
Ενα επιπλέον πλεονέκτημα της Τουρκίας είναι η αμυντική βιομηχανία της, καθώς μπορεί να προσφέρει στην Αίγυπτο πρόσβαση σε σύγχρονο εξοπλισμό μέχρι και συμπαραγωγές, ενώ η πρώτη έχει περίπου αποκηρύξει τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, ζητώντας ειδικότερα από τους Αιγυπτίους Αδελφούς Μουσουλμάνους που φιλοξενεί να κρατούν πολύ χαμηλούς τόνους έναντι του Αλ Σίσι. Ας έχουμε πάντα υπόψη την παραδοχή του πρώην υπουργού Εξωτερικών της Αιγύπτου, Σούκρι, σε Ελληνα ομόλογό του, ότι το πρόβλημα της χώρας του δεν ήταν με τον τουρκικό λαό, αλλά με τον Ερντογάν.
Κάιρο και Αγκυρα έχουν σοβαρούς λόγους να αποκαταστήσουν τις διαταραγμένες σχέσεις τους, εντούτοις, μεσομακροπρόθεσμα οι τουρκικές φιλοδοξίες για επικυριαρχία στην ευρύτερη γειτονιά θα επαναφέρουν τη δυσπιστία και τη σύγκρουση συμφερόντων. Στο μεσοδιάστημα, η Τουρκία λογικά θα επιζητήσει την υπογραφή καθορισμού ΑΟΖ.
*O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
