Τι περιμένουν άραγε οι επικριτές του παπανδρεϊσμού από το σημερινό ΠΑΣΟΚ; Να απαρνηθεί τις ρίζες του; Να προσποιηθεί ότι δεν αναγνωρίζει τον ιδρυτή του; Να ξεχάσει; Ισως περιμένουν να απολογηθεί για τα μειονεκτήματα του Ανδρέα Παπανδρέου 30 χρόνια μετά τον θάνατό του ή να τους πείσει πως, όχι, δεν οφείλονται όλες οι κακοδαιμονίες της σύγχρονης Ελλάδας σε ένα κόμμα προ πολλού αποδυναμωμένο. Στον ακραίο αντιπαπανδρεϊσμό συναντά κανείς το είδος του γραφικού παραλογισμού που συναντά και στη λατρεία του ηγέτη: την ίδια ανιστορική υπεραπλούστευση, την ίδια επιθυμία για απόλυτα πορίσματα χωρίς αποχρώσεις και συμφραζόμενα. Από την άλλη, ίσως οι παπανδρεϊκοί έχουν κάτι να μάθουν από τον αντιπαπανδρεϊσμό: ότι, για παράδειγμα, το να γιορτάζεις την επέτειο θανάτου του πρώτου σου αρχηγού είναι μια πράξη δυσοίωνη, που παραπέμπει σε θρησκευτικό μυστήριο και όχι σε πολιτική συνέχεια ή επανεκκίνηση. Τους νεκρούς τούς μελετούν συχνά όσοι βρίσκονται στον δρόμο για να τους συναντήσουν.
Αχ, ρε Αντρέα
Ο αναστεναγμός της Νάντιας Γιαννακοπούλου πάνω από το μνήμα του Ανδρέα Παπανδρέου την ημέρα του μνημοσύνου του ήταν μια περφόρμανς πρώτου επιπέδου, αλλά πολλαπλών αναγνώσεων. Το «Αχ» μπορεί πράγματι να σημαίνει πολλά: «Αχ, γιατί μας άφησες» ή «αχ, τι τρέλες έλεγες»· «αχ, πόσο ιερή είναι η κληρονομιά σου» ή «αχ και να μπορούσαμε να γλιτώσουμε από το βάρος της»· «αχ, πόσο περήφανος θα ήσουν αν μας έβλεπες» ή «αχ, πόσο θα ντρεπόσουν αν μάθαινες για την κατάντια μας». Το περιεχόμενο της επίκλησης στον νεκρό, ωστόσο, λίγη σημασία έχει. Η θέση που έχει η μνήμη του Ανδρέα στην καρδιά μιας πολιτικού, η οποία δεν ήταν ούτε είκοσι ετών όταν ο Ανδρέας πέθανε, δεν είναι σπουδαία πληροφορία. Η ουσία βρίσκεται στην ίδια την επίκληση. Στο ότι το φάντασμα του ηγέτη αποδεικνύεται πιο επίκαιρο και επικοινωνιακά αποδοτικό από τη δράση των ζώντων πολιτικών του ΠΑΣΟΚ. Οταν το φάντασμα σε υπερβαίνει, τι άλλο να κάνεις; Το επικαλείσαι.
Στερεότυπο και αντιστερεότυπο
Αυτή η προσκόλληση στον Ανδρέα και στη μυθολογία του συσπειρώνει ενδεχομένως εκείνους που ελκύονται από το θάμβος των ειδώλων και επιθυμούν, αντί για rebranding, την επικαιροποίηση του πατρογονικού branding. Την ίδια ώρα, όμως, ενεργοποιεί και την αντίθετη λειτουργία της νοσταλγίας: ξυπνάει το μένος εκείνων που αντιπαθούν το είδωλο κι έχουν βαρεθεί να βλέπουν το παρελθόν να αναβιώνει μπροστά τους εξωραϊσμένο. Η στερεότυπη απεικόνιση του ανεπανάληπτου ηγέτη πυροδοτεί έτσι και το αντιστερεότυπό του: εκείνο που στη θέση του ηρωικού Ανδρέα βλέπει τον Αντρέα-εκμαυλιστή και στο ράφι των περιλάλητων επιτευγμάτων του ΠΑΣΟΚ τοποθετεί τις φαυλότητές του. Η χρήση του Ανδρέα Παπανδρέου ως συμβόλου ρομαντικοποιεί την εικόνα του κόμματος εν μέρει, αλλά επαναφέρει και τις ασύμφορες παλαιοπολιτικές νοηματοδοτήσεις του.
Νεκρανάσταση
Τα στελέχη του ΠΑΣΟΚ δεν πτοούνται από τις διάφορες ενδείξεις πως οι αναδρομές στο ένδοξο παρελθόν έχουν τις παρενέργειές τους. Επιμένουν να χρησιμοποιούν το βήμα τους στις τηλεοπτικές εκπομπές για να μας περιγράψουν πόσο αβίωτα τριτοκοσμική ήταν η χώρα πριν από την έλευση του ΠΑΣΟΚ (δεν υπήρχαν νοσοκομεία! Δεν υπήρχε ισότητα των φύλων!) μήπως και οδηγηθούμε από μόνοι μας στο προκατασκευασμένο συμπέρασμα: αφού η μεγάλη αλλαγή συνέβη μια φορά πριν από 45 χρόνια, ας επιλέξουμε το ΠΑΣΟΚ ξανά για να ζήσουμε μια νέα κοσμογονία. Δεν εξηγούν, όμως, πώς θα επαναληφθεί η Ιστορία. Θα αναστηθεί ο Ανδρέας; Ποιος θα επιτελέσει εκ νέου το έργο του; Το σημερινό πολιτικό προσωπικό θα φέρει την πολυπόθητη αλλαγή; Μα αν ο κόσμος το εμπιστευόταν, αν το ίδιο το πολιτικό προσωπικό εμπιστευόταν τον εαυτό του, αυτή τη στιγμή δεν θα μιλούσαμε για τον παλιό αλλά για τους νεότερους.
Ιστορία σε πλαίσιο
Υπάρχει μέση λύση. Το ΠΑΣΟΚ δεν είναι ανάγκη να αποκηρύξει τον δημιουργό του – πρέπει όμως, εφόσον του αρέσει να ανατρέχει σε αυτόν, να αρχίσει να τον ερμηνεύει μέσα στο ιστορικό του πλαίσιο και όχι ανεξάρτητα από αυτό. Μόνον έτσι θα καταφέρει να συνομιλήσει ειλικρινώς με την κληρονομιά του, αλλά και με τους σημερινούς πολίτες. Το πολιτικό παράδειγμα του Παπανδρέου δεν ανήκει μόνο στον Παπανδρέου, αλλά και στην κοινωνία που ήταν έτοιμη γι’ αυτό, στην εποχή που το ευνόησε, στην Ευρώπη που το στήριξε θεσμικά και οικονομικά. Η πρόοδος που έφερε το ΠΑΣΟΚ ήταν επομένως ιστορικό ζητούμενο – όχι βέβαια αυτονόητη, αλλά ούτε και ουρανοκατέβατη· η Ελλάδα θα άλλαζε, όπως άλλαξε όλος ο κόσμος. Στην πορεία δε, άλλαξε και ο ίδιος ο Ανδρέας Παπανδρέου. Απέβαλε τον δημαγωγικό αντιευρωπαϊσμό του, έγινε πιο πραγματιστής, προσαρμόστηκε στα δεδομένα. Αν ο ίδιος ο ιδρυτής κατάφερε να απομακρυνθεί από τον εαυτό του, μπορεί μάλλον και το ΠΑΣΟΚ να απομακρυνθεί από αυτόν, αφήνοντάς τον να αναπαυθεί, απαλλαγμένος από τη μεταθανάτια εργαλειοποίηση. Αλλωστε, κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πως ο Παπανδρέου θα χαιρόταν με την περιφορά του πολιτικού του λειψάνου· πιθανόν να τον ενδιέφερε περισσότερο για ποιον λόγο η περιφορά κατέστη απαραίτητη.
