Από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 οι μπολσεβίκοι κατάλαβαν την αξία της ύπαρξης δικτύων κατασκοπείας στις καπιταλιστικές χώρες. Εστησαν μηχανισμούς από καλά εκπαιδευμένους πράκτορες, οι οποίοι, μαζί με εγχώριους ομοϊδεάτες, παρείχαν πληροφορίες χρήσιμες για το σοβιετικό καθεστώς. Οι δημοκρατίες της Δύσης ήταν παντελώς ανοχύρωτες στη δράση αυτών των μηχανισμών και απόρρητα έγγραφα, με μεγάλη ευκολία, διοχετεύονταν στο τμήμα εξωτερικών υποθέσεων της «Τσεκά». Αυτά τα δίκτυα κατασκοπείας έφτασαν στο απόγειό τους στα μέσα της δεκαετίας του 1930. Στη συνέχεια, κατά την περίοδο του Μεγάλου Τρόμου, οι περισσότεροι πράκτορες ανακλήθηκαν στη Μόσχα και ή εκτελέστηκαν ή στάλθηκαν στα γκουλάγκ ή τέθηκαν στο περιθώριο.
Σε τρία κράτη αυτά τα δίκτυα παρέμειναν ανέπαφα. Στη Βρετανία όπου δρούσε η ομάδα των «5 του Κέμπριτζ» και στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία, όπου ο Ρίχαρντ Ζόργκε, Γερμανός κομμουνιστής στρατολογημένος από την Κομιντέρν από τη δεκαετία του 1920, παρείχε πολύτιμες πληροφορίες στο Κρεμλίνο. Από τις αρχές του 1941 ο Στάλιν βομβαρδιζόταν με αναφορές ότι ο Χίτλερ σχεδιάζει μέχρι το τέλος Ιουνίου να επιτεθεί στη Σοβιετική Ενωση. Τα σχετικά σημειώματα τα πετούσε στο καλάθι των αχρήστων, δέσμιος της λενινιστικής θεωρίας των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων. Πίστευε πως ο Χίτλερ δεν θα άνοιγε δεύτερο μέτωπο, καθώς το προέχον ήταν αυτό με τη Βρετανία.
«Ολες οι υπηρεσίες πληροφοριών παλεύουν με την πλάνη της επιβεβαίωσης και αυτό ήταν ιδιαίτερα έντονο στη Σοβιετική Ρωσία, όπου η πολιτική ελίτ ήταν πεπεισμένη ότι ο κόσμος λειτουργούσε σύμφωνα με τους αυστηρούς νόμους του μαρξισμού – λενινισμού. Αν οι αναφορές δεν συμφωνούσαν με το πώς τα γραπτά του Λένιν υποδείκνυαν ότι θα έπρεπε να εξελιχθεί ο κόσμος, απορρίπτονταν ως ανακριβείς.»* Ετσι, όταν στα μέσα Ιουνίου 1941, οι Φίτιν και Μερκούλοφ ανέφεραν αυτοπροσώπως στον Στάλιν ότι σε μία εβδομάδα η Γερμανία θα επιτεθεί στη Σοβιετική Ενωση, αυτός τους αποπήρε με μια λέξη: παραπληροφόρηση. Την πληροφορία στον Πάβελ Φίτιν, επικεφαλής της εξωτερικής κατασκοπείας από το 1939, την έδωσε το δίκτυο κατασκόπων που δρούσε στη ναζιστική Γερμανία, το οποίο είχε στρατολογήσει μερικούς αντιναζιστές αξιωματικούς, ανάμεσά τους και έναν υπολοχαγό της Λουφτβάφε, τον Σούλτζε-Μπόιζεν, προστατευόμενο του Γκέρινγκ.
Είναι αξιοπερίεργο πώς ένας πραγματιστής, μέχρι κυνισμού ηγέτης, ο Στάλιν, παγιδεύτηκε σε ένα ιδεολογικό σχήμα το οποίο όλα έδειχναν ότι δεν άντεχε στα γεγονότα.
Παρόμοια πληροφορία είχε δώσει στον Μπέρια και ο Ζόργκε από το Τόκιο, την οποία είχε αποσπάσει από τον φίλο του, Γερμανό πρέσβη Οϊγκεν Οτ. Αργότερα, όταν τα γεγονότα δικαίωσαν τον Ζόργκε, η πληροφορία που έστειλε στη Μόσχα ότι η Ιαπωνία δεν σχεδίαζε να επιτεθεί στη Σοβιετική Ενωση έστειλε αμέσως τη σοβιετική Στρατιά της Μαντζουρίας στο Στάλινγκραντ, αλλάζοντας τους συσχετισμούς των δυνάμεων.
Είναι αξιοπερίεργο πώς ένας πραγματιστής, μέχρι κυνισμού ηγέτης, ο Στάλιν, παγιδεύτηκε σε ένα ιδεολογικό σχήμα το οποίο όλα έδειχναν ότι δεν άντεχε στα γεγονότα. Οι ενδοϊμπεριαλιστικές αντιθέσεις σαρώθηκαν στις 22 Ιουνίου 1941.
* Σον Γουόκερ, «Οι παράνομοι», εκδ. Επίκεντρο, 2026, σελ. 93.
