Πάλι για τον Γιώργο Λούκο θα μιλήσουμε; Φταίει το γεγονός ότι η Πειραιώς 260, που είναι δικό του δημιούργημα, γιορτάζει φέτος τα 20 χρόνια της; Πώς συντηρούνται ζωντανοί στη μνήμη οι τόποι και οι άνθρωποι; «Ζωντανοί» σημαίνει υποχρεωτικά και παραγωγικοί;
Αναζητώντας απαντήσεις ξεκίνησα να γράφω αυτό το σχόλιο. Η αφορμή είναι ακόμη νωπή. Το προηγούμενο Σάββατο το Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου (και συγκεκριμένα ο νυν διευθυντής του Μιχαήλ Μαρμαρινός) οργάνωσε μια βραδιά αφιερωμένη στον Γιώργο Λούκο, με την προβολή του ντοκιμαντέρ του Ηλία Γιαννακάκη «2005-2015. Στα χρόνια του Λούκου». O Χώρος Δ στην Πειραιώς 260 υπερχείλισε από ανθρώπους και συναισθήματα. Βέβαια, ούτε οι άνθρωποι ήταν «συνηθισμένο» κοινό ούτε τα συναισθήματα φευγαλέα, γέννημα της στιγμής. Και οι 600 θεατές με κάποιον τρόπο, λόγω επαγγέλματος ή επιλογών ζωής, συνδέονταν με τον Γ. Λούκο και τα δέκα χρόνια της παρουσίας του στη διεύθυνση του φεστιβάλ. Μέσα από τις παραστάσεις παρακολουθούσαμε έναν κόσμο να αλλάζει, να αναζητάει νέες ταυτότητες· μαζί του κι εμείς. Ηταν κρίσιμη εκείνη η δεκαετία τόσο για την κοινωνία όσο και για την τέχνη. Το ντοκιμαντέρ του Ηλ. Γιαννακάκη βοήθησε στον απολογισμό. Κέρδη, ζημίες, κενά, σιωπές, απουσία. Μετά τον Λούκο (και την άθλια, μεθοδευμένη εκδίωξή του) το φεστιβάλ συνεχίστηκε με πολλή φροντίδα και προσπάθεια για το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα τόσο από τον Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο όσο και από την Κατερίνα Ευαγγελάτου (παρά τα απρόσμενα και καθοριστικά συμβάντα όπως ο κορωνοϊός). Τι έλειψε; Η νιότη. Οχι ηλικιακή. Της χαράς, της προσμονής, της ανακάλυψης, του αιφνιδιασμού. Ελειψε το ξάφνιασμα, άρεσε ή δεν άρεσε η παράσταση, δεν έχει σημασία. Ηρθε το μούδιασμα.
Η Πειραιώς 260 εμφανίζει ρυτίδες. Η νέα διεύθυνση, του Μιχαήλ Μαρμαρινού, έχει να αντιμετωπίσει αυξημένες δυσκολίες: κόπωση του κοινού, οικονομικό στρίμωγμα, κορεσμός. Ο ίδιος, αναγνωρισμένος και δοκιμασμένος (έφερε εις πέρας με επιτυχία τη διοργάνωση της Ελευσίνας Πολιτιστικής Πρωτεύουσας), έχει, όπως απέδειξε, ένα ακόμη προσόν: την ψυχική ευρυχωρία. Δεν τσιγκουνεύτηκε –στο επετειακό κάλεσμα της Πειραιώς– την ευγνωμοσύνη προς τον Λούκο.
Τι έλειψε από την Πειραιώς 260; Η νιότη. Οχι ηλικιακή. Της χαράς, της προσμονής, της ανακάλυψης, του αιφνιδιασμού. Ελειψε το ξάφνιασμα, άρεσε ή δεν άρεσε η παράσταση, δεν έχει σημασία. Ηρθε το μούδιασμα.
Πώς ένας χώρος πολιτισμού συντηρείται ενεργός και δεν παραδίδεται αργά –και υπόκωφα– στη φθορά; Είναι μόνο θέμα φεστιβαλικού προγράμματος ή συντείνουν και άλλοι παράγοντες; Γιατί και επί Λούκου δεν ήταν, προφανώς, όλες οι παραστάσεις ενδιαφέρουσες ή επιτυχημένες. Δημιουργούσε όμως, πολύ συχνά, «γεγονότα». Με ξένους και Ελληνες δημιουργούς. Με τον Οστερμάγιερ, τον Βαρλικόφσκι, την Πίνα Μπάους, τον Μπαρίσνικοφ, τον Παπαϊωάννου ή τον Βογιατζή. Κι αυτά έδιναν τον τόνο και το χρώμα. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα αυτή τη δεκαετία. Και ο Λούκος ήταν αδιαμφισβήτητα ένας χαρισματικός «μαέστρος», ένας αεικίνητος διευθυντής, ανθρώπινος, προσιτός, που μπορούσε να συσπειρώνει και να εμπνέει.
Τώρα, στην εποχή της απομάγευσης, της περίσσιας αδιαφορίας, της υπερπληθώρας εκδηλώσεων, της σοσιαλμιντιακής επικράτειας, του ψηφιακού βίου και μιας πολιτικής που ποτέ δεν είχε, επί της ουσίας, τον σύγχρονο πολιτισμό στις προτεραιότητές της –κι αυτό δεν αφορά μόνο τη σημερινή κυβέρνηση–, τι ελπίδες έχει ο φεστιβαλικός θεσμός;
Αρκούν οι «επέτειοι» (πέρυσι γιορτάστηκαν τα «70 χρόνια») και τα «τοπόσημα» (Πειραιώς 260) για να παραμείνει το φεστιβάλ «ζωντανό»; Οι «εγγραφές» ενός θεσμού δεν μετριούνται σε δημοσιεύματα, έντυπα ή ηλεκτρονικά, αλλά στο ψυχικό αποτύπωμα.
