Στον απόηχο της έβδομης γυναικοκτονίας για φέτος στην Ελλάδα, παρατηρείται μια περίεργη τάση: με ασυνήθιστη επιμέλεια αναζητούνται «σημάδια» και «ενδείξεις» νοσηρότητας που ίσως εκδήλωσε ο δράστης στη δουλειά του, στον κύκλο του ή σε κάποιον ψυχολόγο πριν δολοφονήσει την εν διαστάσει σύζυγό του. Τα στοιχεία αυτά δεν αναζητούνται για να πλαισιώσουν την κατανόηση του εγκλήματος, αλλά για να δικαιολογήσουν τη μη πρόληψή του. Αναζητούνται με την ελπίδα να μη βρεθούν και, εύλογα, δεν βρίσκονται. Κανείς δεν γνώριζε! Το θύμα και ο θύτης δεν είχαν δώσει δικαίωμα στην υπηρεσία τους! Ολα έβαιναν καλώς! Το αφήγημα της συγγνωστής άγνοιας, μια εξελιγμένη εκδοχή του υπερβολικά καλόπιστου «κανείς δεν ξέρει τι συμβαίνει πίσω από κλειστές πόρτες», έχει μία κυρίως σκοπιμότητα: να αποσείσει ευθύνες. Τι να κάνουμε, συμβαίνουν αυτά.
Πρόβλημα μες στο πρόβλημα
Η 45χρονη αστυνομικός δεν είχε καταγγείλει τον 50χρονο αστυνομικό σύζυγό της σε κάποια επίσημη Αρχή. Από τις συνεδρίες τους στον ψυχολόγο δεν φαίνεται να προέκυψαν ανησυχίες για τη σωματική της ακεραιότητα. Ο δράστης μάλιστα είχε περάσει και τα ψυχομετρικά τεστ της αστυνομίας με επιτυχία. Είναι η αδυναμία μας να εντοπίσουμε πράξεις που προανήγγειλαν τη δολοφονία απόδειξη ότι αυτές οι πράξεις δεν έλαβαν χώρα; Οχι. Η αδυναμία διάγνωσης τέτοιων πράξεων είναι μια παράμετρος που υπογραμμίζει ότι το πρόβλημα δεν είναι πάντα ορατό· ένα ακόμη πρόβλημα μέσα στο πρόβλημα. Οι κακοποιητικές προσωπικότητες δεν είναι κατ’ ανάγκην κραυγαλέα ύποπτες· αντιθέτως, έχουν το χάρισμα να κρύβουν την επίδραση που ασκούν στο θύμα τους και να ελέγχουν την εικόνα που διαμορφώνει το περιβάλλον τους γι’ αυτές. Το ότι ακόμα αποτιμούμε τη γυναικοκτονία με κριτήριο το αν και κατά πόσο μας ρίχνει από τα σύννεφα δείχνει ότι δεν έχουμε καταλάβει πού έγκειται η ιδιαιτερότητά της ως εγκλήματος.
Παθολογία και παθογένεια
Eνας άνδρας που σκοτώνει τη σύντροφό του δεν είναι ο μέσος άνδρας, αλλά ο μισογυνισμός του είναι ο μέσος μισογυνισμός· η αντίληψη εκείνη που ορίζει τη γυναίκα εξυπαρχής ως κάτι υποδεέστερο, ως φυσικό αποδέκτη της ανδρικής οργής. Η ψυχοπαθολογία του δράστη έδωσε στον μισογυνισμό του δολοφονικό χαρακτήρα, όμως ο μισογυνισμός είναι εκείνος που έδωσε κατεύθυνση στην ψυχοπαθολογία· το «προεγκατεστημένο» έμφυλο μίσος κατέστησε στόχο τη σύντροφό του και όχι κάποιον άνδρα φίλο ή εχθρό του, κάποιον δηλαδή που δεν θεωρεί κτήμα του. Αν ο 50χρονος είχε δώσει σαφή δείγματα απειλητικής συμπεριφοράς στο παρελθόν, αυτό θα είχε αυξήσει τις πιθανότητες πρόληψης του εγκλήματός του – δεν υπάρχει αμφιβολία. Οι επικίνδυνοι άνθρωποι, ωστόσο, δεν διαφημίζουν απαραίτητα την επικινδυνότητά τους. Ο υποψήφιος γυναικοκτόνος είναι κάτι ευρύτερο από το στερεότυπο μέσα από το οποίο τείνουμε να τον παρατηρούμε.
Τα πρόσωπα του δολοφόνου
Θα βόλευε να εξετάσουμε τον δολοφόνο υπό το πρίσμα της επαγγελματικής του ιδιότητας. Αραγε, δεν απηχεί η γυναικοκτονία την κουλτούρα βίας που καλλιεργείται εν πολλοίς εντός του Σώματος; Δεν εξηγείται η θεσμική ανεπάρκεια ενόψει του εγκλήματος από το γεγονός ότι τα όργανα επιβολής της νομιμότητας αδυνατούν να σεβαστούν την ανθρώπινη ζωή; Θα μπορούσε επιπλέον να υποθέσει κανείς δικαιολογημένα ότι αν η αξιολόγηση της ψυχικής συγκρότησης του δολοφόνου από τα αρμόδια όργανα της υπηρεσίας του δεν ήταν όσο πλημμελής αποδείχθηκε εκ του αποτελέσματος, θα είχε θέσει εμπόδια στη φονική του δράση: Η 45χρονη θα μπορούσε να είναι ζωντανή αν αυτοί που έπρεπε είχαν αντιληφθεί ότι ο σύζυγός της ήταν ικανός να τη μαχαιρώσει μες στο σπίτι της, παρουσία του παιδιού της. Παρότι τίποτα από τα παραπάνω δεν είναι ψέμα, τα ιδεολογικά και ψυχικά θεμέλια της γυναικοκτονίας δεν περιορίζονται σε ορισμένο χώρο, επαγγελματικό ή κοινωνικό. Η ιδιότητα του δράστη θα είχε κάποια αξία αν εντασσόταν σε ένα σταθερό δημογραφικό προφίλ· η πικρή εμπειρία, όμως, μας δείχνει ότι οι βίαιοι άνδρες έχουν ποικίλες καταβολές και χαρακτηριστικά: χαμογελαστοί ή σκυθρωποί, με υψηλό ή χαμηλό εισόδημα, υπεράνω υποψίας ή όχι. Η απειλή φοράει πολλά πρόσωπα, γι’ αυτό και είναι τόσο απρόβλεπτη τελικά.
Eνστικτο επιβίωσης
Και το θύμα; Το θύμα δεν γνώριζε με ποιον έμπλεξε; Μπορεί ναι, μπορεί και όχι. Μπορεί στην ιδιωτική ζωή του ζευγαριού ο κίνδυνος να είχε παρουσιαστεί μεν (συγγενικά πρόσωπα και φίλοι της 45χρονης μιλούν για ψυχολογική κακοποίηση και απειλές), αλλά να μην είχε γίνει αντιληπτός σε όλη του την έκταση. Η νεκρή δεν μπορεί να επωμιστεί την ευθύνη για την πράξη του δολοφόνου της. Σε πολλές περιπτώσεις, όμως, το μόνο εργαλείο που διαθέτει ένα δυνητικό θύμα είναι ο εαυτός του. Θα ήταν συνετό, λοιπόν, αντί να περιμένουμε από τον εκάστοτε δράστη να ανακοινώσει δημοσίως τις προθέσεις του ή από το ελλειμματικό σύστημα αστυνομικής προστασίας να λειτουργήσει ως πανάκεια, να ενθαρρύνουμε τις γυναίκες να μεριμνήσουν για την ίδια τους την επιβίωση· να εξασκηθούν στην ανίχνευση των κινδύνων και να εκπαιδευτούν σε ό,τι αυτή συνεπάγεται: θωράκιση, άμυνα, έγκαιρη φυγή. Για κάποιες, ίσως αυτή να είναι η τελευταία τους ελπίδα.
