Επ’ εσχάτοις έχουν εγερθεί κάποιες αμφισβητήσεις τόσο για τον θεσμό της μονιμότητας, όσο και για αυτόν της αξιοκρατίας στη δημόσια υπαλληλία. Ξεκινώντας από το δεύτερο ζήτημα, έχει υποστηριχθεί (φερ’ ειπείν από τον Μ. Sandel, υπό μια ‘αριστερή’, μάλιστα, οπτική γωνία) ότι η ‘αξιοκρατία’ αντιστρατεύεται την ισότητα, άρα εν τέλει και την ίδια τη δημοκρατία, εφόσον οι μεγάλες οικονομικές ανισότητες, λόγω της φύσεως του καπιταλιστικού συστήματος, επιφέρουν εν τέλει και πολιτική ανισότητα.
Η αξιότητα ή αξιοκρατία δεν μπορεί, ωστόσο, να εξοβελιστεί από επιμέρους συστήματα ή θεσμούς της σύγχρονης πολιτείας, όπου απαιτείται ο ‘επαγγελματισμός’ (professionalism), η εξειδίκευση και η τεχνογνωσία· όπως, ιδίως, στα δικαστήρια, στα πανεπιστήμια, στα ερευνητικά κέντρα, στην τεχνολογία, στην τέχνη. Ιση αξία έχουν όλοι οι άνθρωποι, για τούτο τα δικαιώματα ανήκουν σε όλους και όλες εξίσου. Ειδική, όμως, επαγγελματική καταλληλότητα, εξειδίκευση και ικανότητα επιτέλεσης ορισμένων καθηκόντων σε αντίστοιχους οργανισμούς διαθέτουν εκείνοι ή εκείνες που έχουν συστηματικά εκπαιδευτεί, προετοιμαστεί και ασκηθεί.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των αυλών που αναφέρει στα Πολιτικά του (3ο βιβλίο) ο Αριστοτέλης· ο αυλός θα πρέπει να δοθεί σ’ εκείνον που γνωρίζει πώς να τον χρησιμοποιεί σύμφωνα με τη φύση και τη λειτουργία του – ως μουσικό όργανο και όχι ως παιχνίδι ή εργαλείο (1282 b 34). Αλλά και κατά μια πιο σύγχρονη διατύπωση, αυτήν του 6ου άρθρου του πρώτου Ελληνικού Συντάγματος του 1822, «όλοι οι Έλληνες εις όλα τα αξιώματα και τας τιμάς έχουσι το αυτό δικαίωμα· δοτήρ δε τούτων μόνη η αξιότης εκάστου». Όλοι είμαστε ίσοι, αλλά προκειμένου για τα ειδικά όργανα και τους θεσμούς της πολιτείας όπου απαιτείται η ειδική γνώση και παιδεία, η πρόσβαση δεν μπορεί παρά να γίνει σύμφωνα με την αρχή της αξιοκρατίας.
Κοντολογίς, η αξιότητα είναι απαραίτητη συνθήκη για την ομαλή λειτουργία της δημόσιας διοίκησης στο σύγχρονο κράτος. Για τούτο ενδείκνυται όχι η ισχνή, αλλά η ρητή και πανηγυρική αναγνώρισή της στο Σύνταγμα (άρθρο 103), κατά το υπόδειγμα των συνταγματικών κειμένων της επαναστατικής περιόδου.
Ορθό είναι, βέβαια, ότι η αρχή της αξιότητας πρέπει να εκφέρεται με τη μεγαλύτερη δυνατή σεμνότητα και μετριοπάθεια, με διακριτική και ήπια φωνή, όχι με αλαζονεία, προβολή και μεγαλαυχία. Αλλά και με ένα αίσθημα υπευθυνότητας για διακρίσεις και προνόμια, που άλλοι δεν είχαν την ευκαιρία να αποκτήσουν.
ΙΙ
Ως προς το ζήτημα του θεσμού της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων, εκείνο που προέχει είναι η σύνδεση και η εναρμόνισή της με την αξιοκρατία. Η μια αρχή δεν ευδοκιμεί δίχως την άλλη – ούτε η μονιμότητα είναι ορθή άνευ αξιοκρατίας, διότι ερείδεται στην ευνοιοκρατία και τις πελατειακές σχέσεις, ούτε η αξιοκρατία δίχως μονιμότητα, διότι οδηγεί σε διαφυγή και απώλεια στελεχών. Η χαμηλή, όχι σπάνια, παραγωγικότητα των δημοσίων υπηρεσιών δεν μπορεί να αποδοθεί εξ ολοκλήρου στην αδράνεια και την παθητικότητα ή τον εφησυχασμό των στελεχών εξαιτίας της μονιμότητάς τους. Ίσως οφείλεται και στην απουσία αξιοκρατίας, αρχικής ή επιγενόμενης. Αλλά και στην έλλειψη διοικητικής ή διευθυντικής ικανότητας (‘management’) από πολιτικούς, διοικητές ή προϊσταμένους, η επαγγελματική, αξιοκρατική επάρκεια των οποίων ενίοτε υπολείπεται των υφισταμένων τους.
Το υπαρκτό πρόβλημα της παθολογίας στη δημόσια διοίκηση μπορεί να αντιμετωπιστεί με μέτρα τα οποία, εν πολλοίς, ήδη προβλέπονται στον Υπαλληλικό Κώδικα. Ενδεικτικά, στο άρθρο 107, όπως τροποποιήθηκε εξάλλου προσφάτως με τον ν. 5225/2025, υπάρχει πρόβλεψη για 36 πειθαρχικά παραπτώματα των υπαλλήλων, επί των οποίων μπορούν να επιβληθούν 10 ποινές (περιλαμβανομένης της προσωρινής ή και οριστικής παύσης) από τα αρμόδια πειθαρχικά όργανα (άρθρα 116 επ.), επί των αποφάσεων των οποίων χωρεί προσφυγή στο Συμβούλιο Επικρατείας.
Αυτό είναι το σύστημα δημοσιοϋπαλληλικής οργάνωσης που διαμορφώθηκε αρχικά με τη συνταγματική τομή του 1911 και εξελίχθηκε κατόπιν σταδιακά. Πρόκειται για μεταρρύθμιση συνδεδεμένη με την ιστορική παρουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου και είναι ορθή σε γενικές γραμμές.
Αν πρόκειται να επέλθει μια τροποποίηση των σχετικών διατάξεων, προτιμότερη είναι: η εγγύηση στον συνταγματικό χάρτη της αξιοκρατικής αρχής για το σύνολο της σταδιοδρομίας των υπαλλήλων· η περαιτέρω ενίσχυση του ΑΣΕΠ για την παρακολούθηση της εφαρμογής της κατά μήκος και πλάτος της δημόσιας υπαλληλίας··η αποπολιτικοποίηση των ανώτερων βαθμίδων της διοίκησης και η αποκατάσταση της στοιχειώδους ιεραρχίας των βαθμών και των βαθμίδων στη δημόσια υπηρεσία.
Σε αυτά πάσχουμε, όχι σε άλλα, που μπορεί να εντυπωσιάζουν, αλλά ίσως προξενήσουν μεγαλύτερο κακό παρά καλό. Καμιά φορά, ‘ιώμενος μείζον το νόσημα ποιώ’ – ‘η θεραπεία είναι χειρότερη από την ασθένεια’.
*Ο κ. Αντώνης Μακρυδημήτρης είναι Ομότιμος Καθηγητής του ΕΚΠΑ
