Το 2003 η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος (ΕΒΕ) μετατράπηκε από δημόσια υπηρεσία σε Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου. Στον ιδρυτικό νόμο 3149/2003 προβλεπόταν ότι θα εκδιδόταν με Προεδρικό Διάταγμα ο Οργανισμός Διοίκησης και Λειτουργίας της. Πήρε 23 ολόκληρα χρόνια για να εκδοθεί αυτό το περιπόθητο Προεδρικό Διάταγμα! Ο ν. 4452/2017 μάλιστα, με τον οποίο αναθεωρήθηκαν διατάξεις του ν. 3149/2003, προέβλεπε την έκδοση Οργανισμού εντός αποκλειστικής προθεσμίας ενός έτους! Το Εφορευτικό Συμβούλιο της ΕΒΕ άρχισε να συζητάει και να ετοιμάζει το σχετικό σχέδιο από τον Μάρτιο του 2018. Για τη διαδρομή του Οργανισμού Λειτουργίας και Διοίκησης της ΕΒΕ ώς τη στιγμή της έκδοσης του Π.Δ. 28/2026, θα μπορούσα να γράψω ένα πολύ διασκεδαστικό μυθιστόρημα, με αρκετό σασπένς. Επειδή όμως δεν έχω το σχετικό ταλέντο, θα αρκεστώ να πω ότι, μέσα από την πολύτιμη αυτή εμπειρία, επιβεβαίωσα για άλλη μία φορά ότι στο ελληνικό Δημόσιο αν δεν ξέρεις και αν δεν σε ξέρουν προσωπικά οι κρίσιμοι κάθε φορά άνθρωποι, που μπορεί να είναι ο κλητήρας ή ο ίδιος ο υπουργός, θα αργήσεις πολύ να κάνεις τη δουλειά σου, μπορεί μάλιστα να μην την κάνεις και καθόλου. Ειδικότερα, όταν πρόκειται για Οργανισμό, η μεγαλύτερη αναποδιά που μπορεί να σου τύχει είναι να γίνει καθ’ οδόν κυβερνητικός ανασχηματισμός, γιατί τότε όλα ξαναρχίζουν από την αρχή! Μας έτυχε και αυτό με την αποχώρηση του Κυριάκου Πιερρακάκη τον Μάρτιο του 2025. Δεν ήταν όμως όλα αγχωτικά και δυσάρεστα σε τούτη την υπόθεση. Από τα πιο ευχάριστα ήταν το προσωπικό ενδιαφέρον της υπουργού Παιδείας κ. Ζαχαράκη, του υπουργού Εσωτερικών κ. Λιβάνιου και κυρίως του Προέδρου της Δημοκρατίας κ. Τασούλα. Η κατεξοχήν όμως ευχάριστη πτυχή αυτής της γραφειοκρατικής ιστορίας έχει να κάνει με το Συμβούλιο της Επικρατείας, όπου γνώρισα δικαστές όχι μόνο με πολύ γερή, αυτονόητα, νομική συγκρότηση αλλά και με αίσθηση κοινωνικής και εθνικής αποστολής.
Η έκδοση ενός Οργανισμού δεν έχει βεβαίως από μόνη της σωτηριώδη χαρακτήρα, μπορεί μάλιστα να έχει ενίοτε και αρνητικά επακόλουθα, καθώς συνεπάγεται τοποθετήσεις των υπηρετούντων υπαλλήλων σε τμήματα και κυρίως τοποθετήσεις προϊσταμένων σε τμήματα και διευθύνσεις. Αν αυτό –λέω αν– δεν γίνει αξιοκρατικά, με δικαιοσύνη και ήθος, με σεβασμό και αναγνώριση της προσφοράς των υπαλλήλων, με σωστή κρίση, τα αρνητικά επακόλουθα θα είναι περισσότερα από τα θετικά. Ας μη σταθούμε ωστόσο σήμερα σε αυτό το ενδεχόμενο: το θεσμικό πλαίσιο πλέον υπάρχει και τα λάθη ή οι αδικίες που πιθανόν να γίνουν σήμερα μπορούν να διορθωθούν αύριο. Ο Οργανισμός προβλέπει 285 θέσεις και δίνει τη δυνατότητα για την πρόσληψη εξειδικευμένου προσωπικού για τη στελέχωση της ΕΒΕ (σήμερα υπηρετούν 88 μόνιμοι υπάλληλοι και οι υπόλοιποι είναι αποσπασμένοι από την εκπαίδευση). Οπλισμένη με Οργανισμό η ΕΒΕ μπορεί πλέον να προχωρήσει πιο σταθερά στην αντιμετώπιση των χρόνιων προβλημάτων της, με πρώτο και κύριο την ένδεια των συλλογών της. Τώρα που τα ελληνικά πανεπιστήμια αναπτύσσουν συνεργασίες με πανεπιστήμια της αλλοδαπής, οι ξένοι φοιτητές που έρχονται στην Ελλάδα το πρώτο που ρωτάνε είναι πού θα δουλεύουν, σε ποια βιβλιοθήκη θα διαβάζουν. Ο εμπλουτισμός των συλλογών που έχει ήδη αρχίσει, πρέπει οπωσδήποτε να συνεχιστεί με εντονότερο ρυθμό.
Οπλισμένη με Οργανισμό μπορεί να προχωρήσει πιο σταθερά στην αντιμετώπιση των χρόνιων προβλημάτων της, με πρώτο και κύριο την ένδεια των συλλογών της. Ο εμπλουτισμός τους που έχει ήδη αρχίσει, πρέπει οπωσδήποτε να συνεχιστεί με εντονότερο ρυθμό.
Ας προσθέσω με την ευκαιρία αυτού του ευχάριστου γεγονότος και δυο γενικότερα λόγια. Η συζήτηση για τις βιβλιοθήκες έχει ανανεωθεί διεθνώς για την αντιμετώπιση νέων προκλήσεων ή κινδύνων, που έχουν βεβαίως διαφορετική ένταση ανάλογα με το είδος της βιβλιοθήκης και την αποστολή της, αλλιώς, θέλω να πω, τίθενται για μια μικρή τοπική βιβλιοθήκη, αλλιώς για μια πανεπιστημιακή και αλλιώς για την εθνική βιβλιοθήκη μιας χώρας. Οι προκλήσεις αυτές ή οι κίνδυνοι είναι δύο: α) Η λογοκρισία βιβλίων, με ηθικιστικά κυρίως κριτήρια. β) Η τεχνητή νοημοσύνη. Το πρώτο αφορά πρωτίστως την Αμερική, τις σχολικές περισσότερο βιβλιοθήκες της, αλλά όχι μόνο αυτές. Τα οδυνηρά επεισόδια είναι πολλά και συνεχή. Αρκετές Πολιτείες έχουν νομοθετήσει να τιμωρείται με φυλάκιση ο βιβλιοθηκάριος που θέτει στη διάθεση ανηλίκων βιβλία με άσεμνο, υποτίθεται, περιεχόμενο. Τον Νοέμβριο του 2024, στη μικρή πόλη Mount Juliet του Τενεσί, ένας προτεστάντης πάστορας έκαψε μια στοίβα βιβλία, μεταξύ των οποίων και τον «Χάρι Πότερ», γιατί κατά την κρίση του προπαγάνδιζαν τη μαγεία. Η Ευρώπη αντιστέκεται ακόμη σε αυτή τη λογοκριτική παράνοια. Η συζήτηση για την Τ.Ν. και τις βιβλιοθήκες γίνεται ad nauseam παντού, και στη χώρα μας, θέτοντας τεχνικά ή ρυθμιστικά ζητήματα, αγνοώντας δηλαδή ότι η Τ.Ν. δεν είναι τεχνική υπόθεση, αλλά απειλεί την ίδια την ανθρωπινότητα του ανθρώπου.
Θα κλείσω με μια ιδέα, χωρίς όμως να τη μεταφέρω πιστά, του συγγραφέα Αλμπέρτο Μανγκέλ (Alberto Manguel), παλιού διευθυντή της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Αργεντινής, που διάβασα στο πολύ καλό πρόσφατο αφιέρωμα «Bibliothéques: un idéal menacé?» της Nouvelle Revue Française (τχ. 663, Νοέμβριος 2025, σ. 28). Αν η προσωπική μας βιβλιοθήκη, την οποία αρχίσαμε να συγκροτούμε με το δικό μας κριτήριο και γούστο στα εφηβικά μας χρόνια, είναι κατά κάποιον τρόπο και η αυτοβιογραφία μας, κάθε εθνική βιβλιοθήκη είναι η αυτοβιογραφία μιας χώρας, το συλλογικό πορτρέτο της. Στις συλλογές της αποτυπώνονται οι επιδιώξεις της, οι δυνατότητες, οι πόροι, το επίπεδο της παιδείας της, η επιστημοσύνη της και άλλα πολλά. Αμποτε ο ιστορικός του μέλλοντος να βεβαιώσει ότι η αυτοβιογραφία της Ελλάδος, όπως γράφεται στην ΕΒΕ, αρχίζει σήμερα να γίνεται πιο ενδιαφέρουσα από ό,τι ήταν στο παρελθόν.
