Οσο γράφω το ραδιόφωνο μεταδίδει την είδηση που έρχεται από το Πακιστάν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν είναι πιο κοντά από ποτέ σε μια συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου. Το προανήγγειλε ο Τραμπ, ο οποίος μόλις προχθές απειλούσε με ανηλεείς βομβαρδισμούς το καθεστώς των μουλάδων και με κατάληψη του κομβικού για το εμπόριό τους νησιού Χαργκ. Το επιβεβαίωσε ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών. Αυτό βέβαια δεν εμπόδισε τον Τραμπ να αποκαλεί τους Ιρανούς αναξιόπιστους και τους παρατηρητές να σημειώνουν ότι υπάρχουν πολλά σκοτεινά σημεία και πολλές ασάφειες στο MOU (μνημόνιο κατανόησης) που υπεγράφη ανάμεσα στις δύο χώρες. Και πώς θα τηρηθούν τα συμφωνηθέντα, όπως η καταστροφή του εμπλουτισμένου ουρανίου και η διακοπή χρηματοδότησης τρομοκρατικών οργανώσεων; Ας πούμε ότι το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ μπορεί να ελεγχθεί. Την ίδια στιγμή, ο Νετανιάχου δηλώνει ότι όσο ζει δεν πρόκειται το Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά. Δεν ξέρω ποια ακριβώς είναι η διπλωματική αξία του μνημονίου κατανόησης, όμως εκείνο που καταλαβαίνω είναι ότι δεν πρόκειται για το τέλος του πολέμου. Στην καλύτερη περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με μια εκεχειρία, αφού καμία από τις αντιθέσεις που οδήγησαν στον πόλεμο δεν έχει επιλυθεί. Ας μην ξεχνάμε ότι μόλις πριν από δύο μήνες ο Τραμπ υποσχόταν ανατροπή του καθεστώτος των μουλάδων και εξέγερση της ιρανικής κοινωνίας, εκτός από την απόλυτη καταστροφή του πυρηνικού προγράμματος. Το δε Ισραήλ προσδοκούσε την εξουδετέρωση μιας δύναμης η οποία θεωρεί την καταστροφή του ως παράμετρο της δικής του ύπαρξης. Πού θα οδηγήσει η συμφωνία εάν εντέλει γίνει; Το χειρότερο είναι ότι ο Τραμπ έχει χάσει την αξιοπιστία του, αυτήν που ποτέ δεν είχε το Ιράν. Κοινώς, έχουμε μια συμφωνία ανάμεσα σε δύο δυνάμεις στις οποίες κανείς δεν έχει εμπιστοσύνη και, το κυριότερο, δεν έχει εμπιστοσύνη η μία στην άλλη.
Αυτές τις ημέρες διάβασα το έργο του Γκρέιχαμ Αλισον «Η Παγίδα του Θουκυδίδη», που διέθεσε πριν από δύο Κυριακές η «Κ». Ο συγγραφέας ορίζει την παγίδα ως μια κατάσταση στην οποία εμπλέκεται μια δύναμη που κυριαρχεί στο status quo και μια άλλη ανερχόμενη, η οποία διεκδικεί από την πρώτη την κυριαρχία. Στον κόσμο μας είναι η Αμερική και η Κίνα. Ο συγγραφέας εξετάζει διάφορα σενάρια της σύγκρουσής τους, από τον οικονομικό πόλεμο, τον «θερμό» πόλεμο έως τη συνύπαρξη μέσα από το μοίρασμα του κόσμου – κάτι αντίστοιχο με την κατάσταση του Ψυχρού Πολέμου ανάμεσα στις ΗΠΑ και στην ΕΣΣΔ. Το ενδιαφέρον είναι ότι στη σύγκρουση ο συγγραφέας εισάγει μια παράμετρο η οποία είναι ουσιαστική για την αποτίμηση της κατάστασης. Από τη μία οι ΗΠΑ είναι ακόμη ένας σχετικά νέος πολιτισμός με μόλις μερικούς αιώνες Ιστορίας, που ζει στο απόλυτο παρόν, και από την άλλη η Κίνα είναι ένας πολιτισμός 5.000 ετών, που δεν διακρίνει το παρόν του από το παρελθόν του. «Η αυτοκρατορία του Μέσου», όπως αυτοαποκαλείται η Κίνα, αναφέρεται στο Μέσο που χωρίζει τον ουρανό από τη γη. Συνελόντι ειπείν, έχουμε να κάνουμε με δύο υπερδυνάμεις που έχουν τελείως διαφορετική αντίληψη για τον πολιτισμό του αιώνα μας. Σχηματικά ο Κομφουκιανισμός προτάσσει την πειθαρχία της ιεραρχίας από την ελευθερία του ατόμου, τον πυρήνα της ύπαρξης του δυτικού ανθρώπου.
Ο Τραμπ έχει χάσει την αξιοπιστία του, αυτήν που ποτέ δεν είχε το Ιράν. Κοινώς, έχουμε μια συμφωνία ανάμεσα σε δύο δυνάμεις στις οποίες κανείς δεν έχει εμπιστοσύνη και, το κυριότερο, δεν έχει εμπιστοσύνη η μία στην άλλη.
Στον κόσμο του Θουκυδίδη κυρίαρχη δύναμη ήταν η Σπάρτη και ανερχόμενη η Αθήνα. Και οι δύο πόλεις ανήκαν στον ίδιο πολιτισμό, πίστευαν τους ίδιους θεούς, μιλούσαν την ίδια γλώσσα, όμως η νοοτροπία της μιας που όριζε τη συμπεριφορά της ήταν εντελώς διαφορετική από τη νοοτροπία της άλλης. Αυτό το περιγράφουν πολύ καλά οι Κορίνθιοι όταν προσπαθούν να πείσουν τους Σπαρτιάτες να βγουν στον πόλεμο. Σχηματικά τους απειλούν με την υπερκινητικότητα της Αθήνας, που έρχεται σε αντίθεση με τη δυσκινησία της Σπάρτης. Οι αναλογίες δεν είναι ακριβείς, αλλά η παγίδα έχει ήδη ανοίξει και περιμένει τις δύο αντίπαλες δυνάμεις.
Το Ιράν ήταν μια επίδειξη της αμερικανικής υπερδύναμης που απευθυνόταν εκτός των άλλων και στην Κίνα, χωρίς να έρθει σε απευθείας σύγκρουση μαζί της. Η επίδειξη δεν ήταν επιτυχημένη και, για να επανέλθουμε στον Θουκυδίδη, κατέληξε σε μια συνθήκη που θυμίζει την ειρήνη του Νικία. Θυμόμαστε από το σχολείο ότι δεν άντεξε πάνω από μερικά χρόνια, διότι δεν έλυσε κανένα από τα ζητήματα που οδήγησαν στον πόλεμο. Αξίζει πάντως να σταθούμε στην αδυναμία συνεννόησης ανάμεσα στους δύο αντιπάλους. Οι διαφορές της Δύσης με το βαθύ και επιθετικό Ισλάμ μάς οδηγούν στην υπόθεση μιας σύγκρουσης πολιτισμών, σαν αυτήν που προέβλεψε ο Χάντινγκτον. Είναι άραγε ουσιαστικότερες απ’ αυτές που χωρίζουν τις ΗΠΑ από την Κίνα, για παράδειγμα; Μην ξεχνάμε ότι ο πρώτος οιονεί παγκόσμιος πόλεμος της Ιστορίας που γέννησε τη Δύση ήταν πολιτισμικός: η εισβολή των Περσών στην Ελλάδα. Η παγκοσμιοποίηση δεν έλυσε τις διαφορές. Αυτήν τη στιγμή, τα δύο ανοιχτά πολεμικά μέτωπα, στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή, στηρίζονται σε πολιτισμικές συγκρούσεις. Γι’ αυτό και καμία συμφωνία δεν πρόκειται να σταματήσει το Ιράν και τους ηγέτες του που συνομιλούν με τον Αλλάχ. Ή τον παρανοϊκό Πούτιν με τους αυτοκρατορικούς ιδεασμούς του. Η Κίνα απλώς παρακολουθεί από το «Μέσον» της κατακλύζοντας τον κόσμο με τον δικό της πολιτισμό, με την πληθώρα των προϊόντων της.
