Αυτή την εβδομάδα συμπληρώνονται δέκα χρόνια από το δημοψήφισμα στη Βρετανία όπου υπερψηφίστηκε η αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Οπως προέβλεψε η Χίλαρι Κλίντον, το Brexit αποδείχθηκε «μία από τις μεγαλύτερες και πιο περιττές αυτοτραυματικές πράξεις στη σύγχρονη ιστορία». Η νίκη του δημοψηφίσματος σημειώθηκε σε έναν διαφορετικό κόσμο: εκείνον του Μπαράκ Ομπάμα και μιας ισχυρής Ατλαντικής Συμμαχίας. Τώρα, με την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία και την κατεδάφιση της παλαιάς παγκόσμιας τάξης από τον Τραμπ, η γεωπολιτική έχει αλλάξει πέρα από κάθε αναγνώριση. Ο κατακερματισμός της Ευρώπης φαίνεται πολύ πιο επικίνδυνος από την ενότητα.
Ωστόσο, τα αίτια του Brexit ήταν περισσότερο εσωτερικά παρά γεωπολιτικά. Και ο λαϊκισμός του Brexit εξακολουθεί να παγιδεύει τη βρετανική κοινωνία με τρόπους που καθιστούν απίθανη οποιαδήποτε αντιστροφή στο άμεσο μέλλον. Αυτό συνεχίζει να έχει επιπτώσεις για την Ευρώπη.
Ενα χρόνο πριν από το δημοψήφισμα για το Brexit, η Ελλάδα είχε τη δική της λαϊκιστική κρίση. Ο Αλέξης Τσίπρας και ο Γιάνης Βαρουφάκης έπεισαν τον κόσμο ότι η χώρα μπορούσε να πιέσει την Ε.Ε. να αλλάξει πορεία και να κάνει σημαντικές παραχωρήσεις. Το «Πιστέψτε με, θα υποχωρήσουν» ήταν πρόδρομος του μανιφέστου του Brexit «Ανακτήστε τον έλεγχο». Και τα δύο αποδείχθηκαν αυταπάτες.
Η Ελλάδα είχε πληγεί από την κρίση του ευρώ, η Βρετανία είχε πληγεί ιδιαίτερα σκληρά από τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Ομως, ενώ η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ οδήγησε την Ελλάδα μακριά από το «Grexit» και ήταν η πρώτη που ολοκλήρωσε συμφωνία διάσωσης, η Βρετανία έκανε το Brexit πραγματικότητα. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης μπορεί ευλόγως να ισχυριστεί ότι ολοκλήρωσε τη μετάβαση από τον λαϊκισμό και αποκατέστησε την ανάπτυξη. Αντίθετα, σήμερα στη Βρετανία, εν μέσω νωθρής οικονομίας, ο λαϊκιστικός «πολιτισμικός πόλεμος» συνεχίζεται.
Η πολιτική του λαϊκισμού μπορεί να είναι δύσκολο να ηττηθεί σε οποιαδήποτε χώρα. Ακόμα πιο δύσκολο είναι να πείσεις τους ψηφοφόρους ότι εξαπατήθηκαν. Να το κάνεις αυτό όταν δεν φαίνεται καμία βελτίωση στην οικονομία είναι ηράκλειος άθλος.
Τα ιστορικά αίτια του Brexit είναι πολλά και αλληλένδετα. Οι ηγέτες της Βρετανίας ήθελαν να ενταχθούν στην Ε.Ε. κυρίως για να εξασφαλίσουν πρόσβαση στην αγορά για εξαγωγές – και κάθε αναφορά στην «Ευρώπη» ως πολιτικό σχέδιο αποφευγόταν. Μέχρι το 2016 ο λόγος είχε μετατοπιστεί: η Βρετανία έπρεπε να δημιουργήσει ισχυρότερους δεσμούς με τις οικονομίες υψηλής ανάπτυξης της Νότιας Ασίας και της Απω Ανατολής. Το πρότυπό της έπρεπε να είναι «η Σιγκαπούρη στον Τάμεση», αποδεσμευμένη από τους περιοριστικούς κανόνες στο εμπόριο και τις αγορές μιας ευρωπαϊκής οικονομίας που φαινόταν να βρίσκεται σε στασιμότητα.
Λόγω της στενής εστίασης στο εμπόριο, η επίθεση των υποστηρικτών του Brexit κατά των «Βρυξελλών» για την απώλεια κυριαρχίας γέμισε ένα κενό και έγινε ισχυρή. Ωστόσο, ενισχύθηκε καθοριστικά από τη σύνδεσή της με την απειλή ανεξέλεγκτης μετανάστευσης από μια διαρκώς διευρυνόμενη Ε.Ε.
Η «ασθένεια» που πλήττει τη Βρετανία προέρχεται από τον ίδιο ιό που μπορεί να οδηγήσει τη Μαρίν Λεπέν στην προεδρία της Γαλλίας τον επόμενο χρόνο ή στην άνοδο του λαϊκισμού αλλού. Κάτι δεν πάει καλά με τις συνέπειες του οικονομικού μοντέλου της Ε.Ε.
Μαζί, αυτές οι αφηγήσεις ενίσχυσαν έναν αναδυόμενο «πολιτισμικό πόλεμο». Οι πολιτικές ταυτότητας απέκτησαν μεγαλύτερη σημασία από σύνθετες μακροπρόθεσμες προβλέψεις για τις οικονομικές απώλειες. Και σε αυτό το «μοναδικό» δημοψήφισμα, πολλοί από εκείνους που είχαν προηγουμένως αποξενωθεί από την πολιτική, αισθανόμενοι κοινωνικά αποκλεισμένοι, ενεργοποιήθηκαν για να ψηφίσουν και να διαμαρτυρηθούν.
Δέκα χρόνια αργότερα, γνωρίζουμε πλέον τις συνέπειες του Brexit. Το οικονομικό πλήγμα ήταν μεγαλύτερο από το αναμενόμενο. Το Brexit δεν δημιούργησε την ευκαιρία για μετασχηματιστικές εμπορικές συμφωνίες με χώρες εκτός Ευρώπης. Η συμφωνία Τραμπ – Στάρμερ του περασμένου έτους κατέρρευσε. Και ενώ η μετανάστευση από την Ε.Ε. έχει σχεδόν σταματήσει, η συνολική μετανάστευση είναι υψηλότερη λόγω ανεξέλεγκτων αφίξεων από τον υπόλοιπο κόσμο.
Η κυρίαρχη πολιτική αφήγηση στη Βρετανία έχει πρόσφατα μετατοπιστεί. Ο Στάρμερ μιλάει για την ανάγκη της Βρετανίας να αναπτύξει στενότερες σχέσεις με την Ε.Ε. Μια σαφής πλειοψηφία του κοινού πιστεύει πλέον ότι το Brexit ήταν κακό για τη χώρα. Ωστόσο, η πλειοψηφία υπέρ της πλήρους επανένταξης της Βρετανίας στην Ε.Ε. παραμένει μικρή.
Χαρακτηριστικά, η πολιτική του «πολιτισμικού πολέμου» εξακολουθεί να είναι πολύ ισχυρή. Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς μίλησε την περασμένη εβδομάδα για «εισβολή» μεταναστών στη Βρετανία, συνδέοντάς τη με τη δολοφονία ενός φοιτητή που μαχαιρώθηκε σε δρόμο του Σαουθάμπτον. Ο Νάιτζελ Φάρατζ μιλάει για «δύο επιπέδων» πολιτική της βρετανικής αστυνομίας, που φέρεται να αντιμετωπίζει τους μαύρους με μεγαλύτερη επιείκεια από τους λευκούς. Δεν υπάρχουν πολλά στοιχεία που να το επιβεβαιώνουν αυτό: αν είσαι μαύρος στη Βρετανία, είναι τέσσερις φορές πιο πιθανό να σε σταματήσει η αστυνομία. Είναι όμως σαφές ότι οποιοδήποτε νέο δημοψήφισμα για την Ε.Ε. θα πυροδοτούσε και πάλι μια σειρά λαϊκιστικών επιθέσεων για την ανάγκη υπεράσπισης της Βρετανίας και της «αληθινής» ταυτότητάς της. Το αποτέλεσμα θα ήταν πιθανώς πολύ οριακό και αβέβαιο.
Η Κλίντον είχε δίκιο: το Brexit υπήρξε ένα τεράστιο λάθος για τη Βρετανία. Αλλά στη σημερινή νέα Ευρώπη δημιουργεί επίσης γεωπολιτικά προβλήματα. Η «ασθένεια» που πλήττει τη Βρετανία προέρχεται από τον ίδιο ιό που μπορεί να οδηγήσει τη Μαρίν Λεπέν στην προεδρία της Γαλλίας τον επόμενο χρόνο ή στην άνοδο του λαϊκισμού αλλού. Είναι σαφές ότι κάτι δεν πάει καλά με τις συνέπειες του οικονομικού μοντέλου της Ε.Ε. Ωστόσο, παράλληλα με τη διόρθωσή του, η Ευρώπη πρέπει να δημιουργήσει μια νέα γεωπολιτική αρχιτεκτονική, ώστε να μην παρεμποδίζεται από το Brexit.
*Ο κ. Κέβιν Φέδερστοουν είναι ομότιμος καθηγητής στο London School of Economics και πρόεδρος της Αγγλο-Ελληνικής Ενωσης.
