Οι είκοσι εννέα ολόκληροι καλλιτέχνες που υπέγραψαν τη διακήρυξη υποστήριξης της ΕΛΑΣ με συγκίνησαν, διότι μου θύμισαν άλλες εποχές. Και με έκαναν να αναρωτηθώ για ποιον λόγο ο «πνευματικός κόσμος» παραμένει κεχηνώς και βουβός μπροστά στα κοσμογονικά γεγονότα που συγκλονίζουν τη ζωή μας; Τι του συμβαίνει; Πώς είναι δυνατόν να μην έχει γίνει μια συναυλία για τη Γάζα, για συμπαράσταση στη φλοτίλα και για καταγγελία των Ισραηλινών που θέλουν να κάνουν διακοπές στη χώρα μας; Τι έχουν πάθει οι μουσουργοί και οι θεατράνθρωποι; Εχουν χάσει τον αγωνιστικό οίστρο τους; Ή μήπως πάσχουν από συλλογική κατάθλιψη, ως γνήσιοι απόγονοι του ρομαντισμού; Πού πήγαν αυτές οι καταγγελίες των κακώς κειμένων που τις υπέγραφαν πάνω από διακόσιοι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι. Ξέχασαν οι πνευματικοί μας άνθρωποι πως πρώτιστο καθήκον τους είναι να υπερασπίζονται τον Ανθρωπο –με κεφαλαίο το Α– από όπου και αν προέρχεται; Διαβάζουν και γράφουν νυχθημερόν και δεν έχουν χρόνο για ακτιβισμό; Αν είναι έτσι, ας περιμένουμε τη στιγμή που όλη αυτή η διανόηση κάποια στιγμή θα εκραγεί και θα κατακλύσει τον κόσμο μας κατατροπώνοντας τεχνητές νοημοσύνες και φυσικές ανοησίες. Μήπως τους έχει τρομάξει η τεχνητή νοημοσύνη;
Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Στην Ελλάδα, μετά την πτώση της δικτατορίας, η λεγόμενη διανόηση διεκδίκησε πρωταγωνιστικό ρόλο στη δημόσια ζωή. Αυτή εξέφραζε την ελευθερία που είχαμε αποκτήσει, αυτή τη δημοκρατία, κυρίως δε αυτή είχε αναλάβει τον ρόλο του απολογητή μιας Αριστεράς η οποία αισθανόταν ότι της είχε δοθεί μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για να αναλάβει μετά την ήττα της στον Εμφύλιο. Την ευκαιρία τής την είχαν δώσει η χούντα, ο αντιαμερικανισμός και η δυσπιστία απέναντι στην Ευρώπη. Το τέλος της χουντικής λογοκρισίας, και της αυτολογοκρισίας που είχε επιβάλει ο Σεφέρης με την περίφημη άρνησή του να εκδίδει όσο κρατούσε το καθεστώς, είχε δημιουργήσει πολλές προσδοκίες για μια πνευματική αναγέννηση στη χώρα. Αυτή δεν ήρθε. Η δεκαετία του εβδομήντα ξόδεψε τον πνευματικό και καλλιτεχνικό πλούτο που είχε δημιουργηθεί στη δεκαετία του εξήντα, από τη μουσική και το θέατρο έως την ποίηση, το μυθιστόρημα και το δοκίμιο. Με μία διαφορά: τώρα η αναγνώριση κάποιου ως μέλους της φυλής του πνευματικού κόσμου απαιτούσε και πιστοποιητικό πολιτικής νομιμότητας. Δεν μπορούσες να μιλήσεις αν δεν ήσουν αριστερός. Υπήρξαν εξαιρέσεις, όπως ο Χατζιδάκις, όμως όλοι ξέρουμε πόσο ακριβά το πλήρωσε όταν έγινε στόχος της φασιστικής φυλλάδας, της «Αυριανής». Η γενιά μου μεγάλωσε με την ιδέα πως ό,τι τη διαμόρφωσε πνευματικά ανήκε στην Αριστερά, ακόμη και ο Σεφέρης ή ο Ελύτης, λόγω Θεοδωράκη. Οσοι δεν ακολούθησαν το ρεύμα, απλώς εξορίσθηκαν στο περιθώριο. Εν τω μεταξύ, είχε αλλάξει και η κατάσταση στο πανεπιστήμιο. Η περίφημη «αποχουντοποίηση» στην πραγματικότητα σήμανε την άλωση του πανεπιστημίου από την Αριστερά. Μέσω του φοιτητικού κινήματος, της παγίδας που είχε κληροδοτήσει η χούντα στη δημοκρατία. Σε αυτό οφείλεται και η ενεργός παρουσία των «πανεπιστημιακών» στα πολιτικά πράγματα μέσω συλλογικών διακηρύξεων ως επί το πλείστον, αλλά και της διδασκαλίας τους που διοχέτευσε την ιδεολογία τους στη Μέση Εκπαίδευση. Στη Μεταπολίτευση ο «πανεπιστημιακός» είχε τον ρόλο του δημόσιου διανοούμενου. Πριν από τη χούντα, όταν λέγαμε «πνευματικός κόσμος» εννοούσαμε ανθρώπους σαν τον Τερζάκη ή τον Θεοτοκά, για παράδειγμα, οι οποίοι αντλούσαν το κύρος τους και το δικαίωμά τους να παρέμβουν στα δημόσια πράγματα από το έργο τους. Οι πανεπιστημιακοί που τους αντικατέστησαν στα χρόνια της Μεταπολίτευσης δεν μιλούσαν στο όνομα του έργου τους – οι περισσότεροι δεν είχαν, εξάλλου. Μιλούσαν στο όνομα της θέσης τους ως δημοσίων υπαλλήλων. Και για να την υπερασπιστούν, όφειλαν να συμπορεύονται με την Αριστερά. Αν ήσουν διανοούμενος ήσουν αριστερός. Μην ξεχνάμε ότι μέχρι πρόσφατα το να καταγγείλεις κάποιον για «αντικομμουνισμό» ισοδυναμούσε με ανάθεμα. Oφειλες να αποδείξεις την αθωότητά σου.
Ας σημειώσουμε ότι το φαινόμενο δεν είναι μόνον ελληνικό. Την ίδια εποχή, περίπου, ο μαοϊκός Σαρτρ ήταν ο απόλυτος άρχων της γαλλικής διανόησης ενώ ο φιλελεύθερος Αρόν ήταν στην Αντίσταση. Το μικρό γαλατικό χωριό διατηρούσε την ακτινοβολία του, η οποία πέρασε στα αγγλοσαξονικά πανεπιστήμια, όπου και εκκολάφθηκε η ιδεολογία της πολιτικής ορθότητας.
Πού πήγαν οι συναυλίες και πού οι ομαδικές καταγγελίες; Γιατί σιωπά ο πνευματικός κόσμος μπροστά στο ανακάτεμα του κόσμου μας; Μήπως επειδή η μακρόχρονη ταύτισή του με την Αριστερά τον ανάγκασε να καταποντισθεί μαζί της στη στειρότητα της σκέψης, στον κομφορμισμό; Θέλω, όμως, να κλείσω με μια αισιόδοξη σκέψη. Η απελευθέρωση της πνευματικής και της καλλιτεχνικής μας ζωής από τον κομφορμισμό της Αριστεράς μπορεί να αποτελέσει ώθηση για τη σκέψη. Εξάλλου, το οξυγόνο της σκέψης είναι οι αβεβαιότητες. Και μέσα από αυτές υπερασπιζόμαστε την ελευθερία μας.
Απόδειξη ότι οι αμνοί της πνευματικής μας ζωής ήταν πλέον άχρηστοι, είναι ότι σε κανέναν δεν έλειψε η σιωπή τους.
