Η κατάσταση στον Κόλπο παραμένει έκρυθμη, όπως δείχνουν τα αμερικανικά και ιρανικά χτυπήματα της προηγούμενης εβδομάδας. Η υβριδική εκεχειρία ανάμεσα στις δύο πλευρές είναι, ωστόσο, πιθανόν να οδηγήσει σε μια μερική διπλωματική διευθέτηση της κρίσης. Σε κάθε περίπτωση, έπειτα από τρεις μήνες εχθροπραξιών, διαφαίνονται ορισμένα στρατηγικά διδάγματα που χρήζουν προσεκτικής ανάλυσης.
Η Ουάσιγκτον και η Ιερουσαλήμ ξεκίνησαν έναν πόλεμο χωρίς να έχουν θέσει ρεαλιστικούς πολιτικούς αντικειμενικούς σκοπούς. Η ανατροπή του ισλαμικού καθεστώτος δεν μπορεί να επιτευχθεί αποκλειστικά με αεροπορική επέμβαση, ενώ το σενάριο των εκτεταμένων χερσαίων επιχειρήσεων έχει αποδειχθεί τελείως ανεδαφικό. Με βάση όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες, το ιρανικό πυραυλικό οπλοστάσιο παραμένει ισχυρό και η εγχώρια παραγωγή drones συνεχίζεται απρόσκοπτα. Το Ιράν παραμένει μια σημαντική στρατιωτική δύναμη στην περιοχή, αφού έχει κατορθώσει να εμποδίζει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ και να εξαπολύει επιθέσεις κατά το δοκούν εναντίον αμερικανικών στόχων. Το ερώτημα που εδώ εγείρεται είναι ποιοι παράγοντες εξηγούν την αδυναμία των ΗΠΑ και του Ισραήλ να επικρατήσουν εναντίον του Ιράν.
Πρώτον, η υπέρτερη τεχνολογική υπεροχή των επιτιθέμενων δεν έχει λειτουργήσει ως πολλαπλασιαστής ισχύος, αλλά υποκατάστατο στρατηγικής. Το τεχνολογικό πλεονέκτημα των Αμερικανών και Ισραηλινών οδήγησε σε μια άκρως αισιόδοξη εκτίμηση για ταχεία επίτευξη νίκης, η οποία όμως φανερώνει μια βαθιά υποτίμηση του αντιπάλου. Σε ένα επιχειρησιακό περιβάλλον που έχει ανάλογη έκταση με εκείνη Γαλλίας, Γερμανίας, Μεγάλης Βρετανίας και Ισπανίας μαζί, η ποσότητα σαφώς υπερισχύει της ποιότητας. Το στρατηγικό βάθος του Ιράν είναι τέτοιο που επιτρέπει στο καθεστώς να ανασυνταχθεί χωρίς να καταρρεύσει. Δεν είναι μόνο ότι γενικά το ορεινό ανάγλυφο της χώρας ευνοεί την άμυνα έναντι της επίθεσης. Η χρήση της αεροπορικής ισχύος έχει περιορισμένη αποτελεσματικότητα σε περιοχές υψηλής αστικής πυκνότητας, όπου στρατιωτικοί στόχοι αποκρύπτονται σχετικά εύκολα.
∆εύτερον, η ιρανική πλευρά έχει επιδείξει στρατηγική ανθεκτικότητα για λόγους που δεν ήταν αρχικά προφανείς στους επιτιθέμενους. Ο ιδρυτής της Ισλαμικής Δημοκρατίας αγιατολάχ Χομεϊνί και ο διάδοχός του αγιατολάχ Χαμενεΐ δημιούργησαν ένα πολυεπίπεδο σύστημα εξουσίας, μέσω της ιδεολογικοποίησης ενός ιστορικού τραύματος που καθορίζει την ιρανική εθνική συνείδηση. Οι συνεχόμενες ήττες από τη Ρωσία τον 19ο αιώνα οδήγησαν στη σύναψη ταπεινωτικών συνθηκών και απώλεια εδαφών. Oι σοβιετικές και αγγλοαμερικανικές επεμβάσεις στον 20ό αιώνα κατέστησαν για δεκαετίες το Ιράν ένα κράτος περιορισμένης κυριαρχίας. Σύμφωνα με τον κορυφαίο Αμερικανό ιρανολόγο Βάλι Νασρ, η αρχή της ανεξαρτησίας (esteghlal) και η ασύμμετρη αντίσταση στον δυτικό ιμπεριαλισμό είναι βασικές συνιστώσες της ιρανικής υψηλής στρατηγικής. Δεν είναι, λοιπόν, περίεργο ότι μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας έχει συσπειρωθεί γύρω από το καθεστώς.
Η τεχνολογική ανωτερότητα δεν συνεπάγεται αυτόματα επικράτηση, επειδή η ανθρώπινη προσαρμοστικότητα και η τοπική γνώση δυνητικά υπερέχουν.
Τρίτον, η ιρανική ηγεσία έχει αντιληφθεί ότι το κέντρο βάρους των ΗΠΑ (δηλαδή ο πυρήνας ισχύος του αντιπάλου, σύμφωνα με τον Πρώσο στρατηγιστή Καρλ φον Κλαούζεβιτς) είναι η κοινή γνώμη που δεν αντέχει άλλους «ατελείωτους πολέμους» στη Μέση Ανατολή. Η εκτόξευση χιλιάδων βαλλιστικών πυραύλων και drones δεν αποσκοπούσε τόσο στην αναχαίτιση της αμερικανοϊσραηλινής επίθεσης, όσο στην αύξηση του ψυχολογικού και οικονομικού κόστους στο εσωτερικό των ΗΠΑ. Δευτερευόντως, η ιρανική στρατηγική των μαζικών αντιποίνων στόχευε και σε ένα δεύτερο κέντρο βάρους, που είναι η συμμαχία των ΗΠΑ με τις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου. Το Κατάρ, η Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ και το Ομάν είναι βέβαιο ότι μεσοπρόθεσμα θα επανεξετάσουν την πολιτική τους έναντι της Ουάσιγκτον.
Συνοψίζοντας, τα διδάγματα είναι καίρια και οφείλουν να αποτελέσουν σημείο αναφοράς για κράτη που υστερούν στρατιωτικά έναντι των αντιπάλων τους. Η τεχνολογική ανωτερότητα δεν συνεπάγεται αυτόματα επικράτηση, επειδή η ανθρώπινη προσαρμοστικότητα και η τοπική γνώση δυνητικά υπερέχουν. Η εθνική ανθεκτικότητα πρέπει να χτίζεται γύρω από ένα αφήγημα που θα κινητοποιεί την κοινωνία. Η αποτελεσματική στρατηγική δεν επιδιώκει την κατά μέτωπο σύγκρουση με έναν ισχυρότερο αντίπαλο, αλλά την έξυπνη προσβολή του κέντρου βάρους της πολεμικής του προσπάθειας.
*Ο κ. Μάνος Καραγιάννης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και reader in International Security στο King’s College London.
