Για την ιστορία να θυμίσω ότι κάποτε, όχι και τόσο παλιά, οι «εισαγωγικές», ή «πανελλήνιες», ή «πανελλαδικές» σηματοδοτούσαν μια κρίσιμη καμπή στη ζωή σ’ αυτόν τον τόπο. Μπορώ, δε, να υποθέσω ότι η σημασία την οποία τους αποδίδουμε ακόμη και σήμερα οφείλεται στη σημασία που κάποτε είχαν. Κάποτε η εισαγωγή σε μια ανώτατη σχολή καθόριζε το μέλλον σου, τη διαδρομή που θα ακολουθούσες στο υπόλοιπο του βίου σου. Εμπαινες στην Αρχιτεκτονική για να ζήσεις ως αρχιτέκτων, στην Ιατρική ως ιατρός, στη Νομική ως δικηγόρος. Εξαίρεση αποτελούσε πάντα η Φιλοσοφική, η οποία δεν έβγαζε φιλοσόφους αλλά ως επί το πλείστον καθηγητές στη μέση εκπαίδευση που δίδασκαν γλώσσα, λογοτεχνία, ιστορία και γενικά ό,τι περίσσευε από τους υπόλοιπους. Υπήρχαν και οι υποδεέστερες σχολές οι οποίες μπορεί να μη σε οδηγούσαν σε κάποιο επάγγελμα υψηλής κοινωνικής αξίας, με το απολυτήριο που σου έδιναν όμως σου πρόσφεραν τη δυνατότητα να υλοποιήσεις το όνειρο του μέσου συμπατριώτη μας. Μια θέση στο Δημόσιο. Ας μη γελιόμαστε, το γεγονός ότι φτάσαμε στο σωτήριον έτος 2026 για να δοθεί άδεια λειτουργίας σε μη κρατικά πανεπιστήμια οφείλεται στον έλεγχο του ανθρώπινου δυναμικού που θα στελέχωνε το πανίερον ελληνικό Δημόσιο. Με την πτώχευση του εν λόγω Δημοσίου αυτή η υπόθεση σταμάτησε να είναι υπόθεση, όμως είχε ήδη ενταχθεί στις διατηρητέες παραδόσεις μας. Συνελόντι ειπείν, κάποτε έμπαινες σε μια ανώτατη σχολή για να βγεις στη σύνταξη. Εν τω μεταξύ, τα ευαγή ιδρύματα αυξάνονταν και πληθύνονταν, ξεφύτρωναν σχολές όπου με κάτι απίθανες ειδικότητες έπαιρνες το χαρτί για να διεκδικήσεις μια θέση στο Δημόσιο. Η πρόσληψη ήταν υποχρεωτική, με αποτέλεσμα όσοι απόφοιτοι της Φιλοσοφικής ή της Φυσικομαθηματικής δεν είχαν διορισθεί να αποκαλούνται «αδιόριστοι εκπαιδευτικοί».
Αυτά σε γενικές γραμμές. Δεν ισχύουν τα ίδια για τον σημερινό υποψήφιο. Αυτός ξέρει, ή οφείλει να ξέρει, ότι το μέλλον του δεν εξαρτάται από τη σχολή στην οποία θα εισαχθεί. Το πιθανότερο είναι να βγει στην αγορά εργασίας κάνοντας μια δουλειά που δεν έχει σχέση με τις σπουδές του και το ακόμη πιο πιθανό είναι ότι για να φτάσει έως τη σύνταξη θα αλλάξει αρκετές φορές δουλειά. Είναι απολύτως λογικό, αντί να διεκδικήσει μια θέση στο Δημόσιο για να ακυρωθεί κοινωνικά, να φύγει σε κάποια χώρα του εξωτερικού. Ειδικά αν έχει αποφοιτήσει από κάποια σχολή ισχυρής ειδίκευσης, όπως είναι οι ιατρικές. Σ’ αυτά ας προσθέσουμε και τον ψυχολογικό βομβαρδισμό που όλοι δεχόμαστε καθημερινά από την επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης. Πόσα επαγγέλματα θα υπάρχουν ακόμη σε είκοσι χρόνια; Εδώ διάβασα ότι ακόμη και οι ιατροί θα καταργηθούν. Μπούρδες, αλλά πόσες μπούρδες δεν έφτιαξαν τον κόσμο όπως τον ζούμε σήμερα.
Το ερώτημα λοιπόν που προκύπτει είναι ποιο λόγο έχει το παιδί να βασανίζεται επί διετία και να θυσιάζει κομμάτια της ζωής του για να περάσει σε μια σχολή η οποία δεν ξέρει πού θα το βγάλει. Μήπως επειδή θέλει να μορφωθεί; Ελάτε τώρα. Ποιος πιστεύει ότι το πανεπιστήμιο, έτσι όπως είναι σήμερα, προσφέρει μόρφωση. Κατ’ αρχάς ας συμφωνήσουμε για τη σημασία της λέξης. Τι θα πει μόρφωση και ποιος είναι ο μορφωμένος άνθρωπος; Αυτός που ξέρει πότε έπεσε η Πόλη; Ή μήπως αυτός ο οποίος έχει τη δυνατότητα να κρίνει ποιότητες από τις ποσότητες της ζωής μας, να μπορεί να ξεχωρίσει το σημαντικό από το ασήμαντο; Αυτόν οι παλαιότεροι τον έλεγαν «καλλιεργημένο» άνθρωπο – χαρακτηρισμός ο οποίος αντικαταστάθηκε από τον όρο «κουλτουριάρης» όταν η ελληνική ενδοχώρα ανακάλυψε τον Μπρεχτ μαζί με τον Μπακαλάκο. Τι ωραία που μας τα λέει η γλώσσα μας. Γιατί καλλιεργείται ο άνθρωπος; Για να αποκτήσει μορφή η σκέψη του. Για να γίνει μορφωμένος.
Ο CEO της Nvidia είπε πως η τεχνητή νοημοσύνη θα ενισχύσει τη σημασία των κλασικών σπουδών. Για να πάρεις τις σωστές απαντήσεις από την τεχνητή νοημοσύνη θα πρέπει να θέτεις τις σωστές ερωτήσεις. Κι αν μας μαθαίνει κάτι η αρχαία ελληνική σκέψη είναι ότι σημασία δεν έχει η απάντηση που θα πάρεις, αλλά η ερώτηση που θα θέσεις. Μην ξεχνάμε ότι τον 5ο αιώνα π.Χ. στην Αθήνα έγινε μια επανάσταση αντίστοιχη με αυτή της τεχνητής νοημοσύνης σήμερα. Η επανάσταση της σοφιστικής. Αυτοί ανακάλυψαν τη δύναμη του λόγου και τη δυνατότητα παρέμβασης στις ανθρώπινες σχέσεις με τις λέξεις. Εγιναν πλούσιοι οι περισσότεροι διότι μπορούσαν να απαντήσουν σε οποιαδήποτε ερώτηση. Ωσπου κάποια στιγμή εμφανίστηκε κάποιος Σωκράτης, ο οποίος, αν πιστέψουμε τον Πλάτωνα, τους έμαθε ότι πριν απαντήσεις πρέπει να μάθεις να ρωτάς. Πριν διοικήσεις την πόλη πρέπει να αναρωτηθείς εσύ ο ίδιος γιατί θέλεις να τη διοικήσεις και αν μπορείς να τη διοικήσεις. Μια συνοπτική, ενδεχομένως βιαστική, τοποθέτηση του ζητήματος, η οποία όμως με βοηθάει να οδηγηθώ στην κατακλείδα. Το πανεπιστήμιο, η εκπαίδευση γενικότερα, οφείλει να σταματήσει να παράγει επαγγελματίες. Διότι εκεί το παιχνίδι το έχει χάσει. Μπορεί όμως να παράγει καλλιεργημένους ανθρώπους οι οποίοι θα βρουν το επάγγελμα που επιθυμούν και μπορούν να ακολουθήσουν. Εχει το ανθρώπινο δυναμικό να κάνει μια τέτοια στροφή; Φοβάμαι πως όχι. Αξίζει τον κόπο όμως να ανοίξουμε μια τέτοια συζήτηση αντί να ψάχνουμε κατσαβίδια και τουρνικέ.
