Σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου οι κανόνες εξακολουθούν να υπάρχουν τυπικά αλλά εφαρμόζονται αποσπασματικά, το ερώτημα δεν είναι πλέον ποιοι παραβιάζουν τη νομιμότητα, αλλά ποιοι συνεχίζουν να συμπεριφέρονται έχοντας την πεποίθηση ότι η νομιμότητα ρυθμίζει τη διεθνή πολιτική. Η απορρύθμιση δεν δημιουργεί απλώς περισσότερους παραβάτες. Καθιερώνει μια βαθιά ασυμμετρία ανάμεσα σ’ εκείνους που προσαρμόζονται στη νέα πραγματικότητα και σ’ εκείνους που παραμένουν προσκολλημένοι σε ένα κανονιστικό πλαίσιο, το οποίο δεν λειτουργεί πια ως κοινό σημείο αναφοράς. Μέσα σε αυτή την απόσταση, οι αναθεωρητικοί δρώντες αποκτούν πλεονέκτημα χρόνου, πρωτοβουλίας και ελευθερίας κινήσεων.
Οι «κρεοφάγοι» αυτού του συστήματος είναι εκείνοι που έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι, ακόμη κι αν η παραβίαση κανόνων συνεπάγεται κόστος, το κόστος αυτό είναι διαχειρίσιμο. Δεν απορρίπτουν κατ’ ανάγκην τη διεθνή νομιμότητα σε επίπεδο λόγου. Ομως οπωσδήποτε δεν την εκλαμβάνουν ως δεσμευτικό περιορισμό της δράσης τους. Δοκιμάζουν τα όρια, παρατηρούν τις αντιδράσεις και προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους αναλόγως. Η στρατηγική τους δεν βασίζεται στην ευθεία απόρριψη του κανονιστικού πλαισίου, αλλά στην αξιοποίηση της αδυναμίας εφαρμογής του. Η ρωσική πολιτική έναντι της Ουκρανίας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής. Η προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 λειτούργησε ως δοκιμή του συστήματος. Για τη ρωσική ηγεσία, το συμπέρασμα ήταν σαφές: η παραβίαση θεμελιωδών κανόνων μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς απαγορευτικό κόστος.
Στην άλλη πλευρά του τραπεζιού κάθονται οι «χορτοφάγοι» του συστήματος: κράτη που εξακολουθούν να επενδύουν πρωτίστως στις διαδικασίες, στους θεσμούς, στη νομιμότητα και στην αποφυγή κλιμάκωσης. Η συμπεριφορά τους προσαρμόζεται στην επιθυμία αποτροπής συγκρούσεων και στη διατήρηση ενός ελάχιστου πλαισίου σταθερότητας. Ωστόσο, σε ένα απορρυθμισμένο περιβάλλον αυτή η κανονιστική αυτοσυγκράτηση μετατρέπεται σε στρατηγικό μειονέκτημα. Η αποφυγή της κλιμάκωσης από τον «χορτοφάγο» λειτουργεί ως πρόσκληση για περαιτέρω πίεση από τον «κρεοφάγο». Η κανονιστική αρετή δεν ανταμείβεται. Οι αναθεωρητικοί δρώντες κινούνται επιθετικά, γνωρίζοντας ότι η αντίδραση θα είναι περιορισμένη και καθυστερημένη.
Σε ένα «φεστιβάλ κρεοφαγίας» οι «χορτοφάγοι» δεν απειλούνται επειδή επιλέγουν διαφορετική ηθική στάση, αλλά επειδή το ίδιο το περιβάλλον λειτουργεί με κανόνες που δεν αναγνωρίζουν αυτή τη στάση ως ενάρετη. Η συμπεριφορά τους καθίσταται προβληματική επειδή δεν παράγει αποτρεπτικό αποτέλεσμα σε ένα σύστημα όπου η ισχύς και η αποφασιστικότητα ανταμείβονται περισσότερο από τη συνέπεια και την αυτοσυγκράτηση. Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι «χορτοφάγοι» επιμένουν σε κανόνες, αλλά ότι οι κανόνες αυτοί δεν εφαρμόζονται καθολικά. Οι «λύκοι» δεν πρόκειται να εγκαταλείψουν τις κρεοφαγικές διατροφικές τους συνήθειες, όχι λόγω εγγενούς ανηθικότητας, αλλά επειδή δεν έχουν κίνητρο να το πράξουν. Οσο η παραβίαση κανόνων δεν συνεπάγεται υπολογίσιμο κόστος, τόσο η προσαρμογή στη λογική της ισχύος καθίσταται ορθολογική επιλογή για εκείνους που επιδιώκουν να μεγιστοποιήσουν την ελευθερία κινήσεών τους.
Η κανονιστική συμπεριφορά, που σε ένα ρυθμισμένο σύστημα λειτουργεί ως εγγύηση σταθερότητας, σε ένα απορρυθμισμένο περιβάλλον τιμωρείται λειτουργικά. Εκείνοι που επιμένουν στη διαδικασία, στη νομιμότητα και στην αποφυγή της κλιμάκωσης αναλαμβάνουν δυσανάλογο κόστος όχι επειδή κάνουν κάτι λανθασμένο, αλλά επειδή οι υπόλοιποι δεν δεσμεύονται από τους ίδιους περιορισμούς. Η επίκληση ιδεαλιστικών επιχειρημάτων δεν αρκεί για να μεταβάλει τη συμπεριφορά των παραβατικών δρώντων. Οταν το διεθνές σύστημα αδυνατεί να επιβάλει συλλογικά τους κανόνες του, εκείνοι που συνεχίζουν να συμπεριφέρονται σαν να λειτουργεί κανονικά καλούνται να πληρώσουν το τίμημα της ασυμμετρίας.
Το αποτέλεσμα δεν είναι αναγκαστικά η άμεση επικράτηση των «κρεοφάγων», αλλά η σταδιακή διάβρωση της θέσης των «χορτοφάγων». Πολύ απλά, οι πρώτοι βρίσκονται σε υψηλότερη θέση στην ιδιότυπη τροφική αλυσίδα του απορρυθμισμένου διεθνούς συστήματος, ενώ οι δεύτεροι από καλεσμένοι στο τραπέζι κινδυνεύουν να γίνουν μέρος του μενού. Η αποφυγή της σύγκρουσης μπορεί να αποτρέψει τη βραχυπρόθεσμη κλιμάκωση, αλλά μακροπρόθεσμα περιορίζει το εύρος των επιλογών των υποστηρικτών του status quo. Κάθε προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα μειώνει περαιτέρω τη δυνατότητα ανατροπής των τετελεσμένων, εδραιώνοντας έναν φαύλο κύκλο όπου η αυτοσυγκράτηση καθίσταται ολοένα και πιο δαπανηρή. Σε έναν κόσμο όπου οι κανόνες υπάρχουν χωρίς να επιβάλλονται, η επιμονή στην κανονιστική συμπεριφορά δεν αποτελεί απλώς επιλογή αξιών, αλλά στρατηγικό στοίχημα υψηλότατου ρίσκου. Οσο το διεθνές σύστημα παραμένει απορρυθμισμένο, το κόστος αυτού του στοιχήματος θα αυξάνεται – όχι επειδή η νομιμότητα χάνει τυπικά τη σημασία της, αλλά επειδή δεν συνοδεύεται από τους μηχανισμούς που θα την καθιστούσαν λειτουργικά αποτελεσματική.
*Ο κ. Αντώνης Κλάψης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Το βιβλίο του «Ενας κόσμος χωρίς κανόνες; Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης» κυκλοφορεί από τις εκδ. Μεταίχμιο.
