«Εδώ ήταν το μονό κρεβάτι που μοιραζόμουν με τη μητέρα μου για τρία χρόνια – δύο μέτρα επί 90 εκατοστά ήταν το δωμάτιό μας». Το σπίτι όπου μεγάλωσε η εικαστικός Σουνγκ Τιέου ήταν σε ένα συγκρότημα κατοικιών για Βιετναμέζους συμβασιούχους εργάτες στην Ανατολική Γερμανία, το οποίο μετά την επανένωση κατοικήθηκε από διάφορες μεταναστευτικές κοινότητες. Στο γερμανικό περίπτερο της 61ης Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας, το έργο «Ερείπια» έχει μετατρέψει το παρελθόν σε ένα αρχείο εγκατάλειψης, μια πρόχειρη πατρίδα όπως διασώθηκε στη μνήμη της καλλιτέχνιδος. Με αυτόν τον τρόπο η προσωπική βιογραφία της συναντιέται με τις ιστορικές συνέχειες των μηχανισμών κρατικού ελέγχου και επιτήρησης στη χώρα όπου μεγάλωσε.
Ενώ όμως η Σουνγκ Τιέου χορεύει βαλς πάνω στο τσιμεντένιο πάτωμα του ερειπίου της ιστορίας της, επιχειρώντας μια τρυφερή συμφιλίωση με το ιστορικό φορτίο της καταγωγής της, στους κοινόχρηστους χώρους της Μπιενάλε η ανασύνθεση αυτού του παρελθόντος δεν είναι τρυφερή· είναι όμως ακριβής.
Για τη φετινή κεντρική έκθεση στην «Αρσενάλε», η Καμερουνέζα Κόγιο Κούο είχε οραματιστεί ένα οικουμενικό πεδίο συνύπαρξης, όπου οι αφρικανικές, μεταναστευτικές και μειονοτικές εμπειρίες δεν εμφανίζονται ως «περιθωριακές προσθήκες», αλλά μετακινούνται στο ίδιο το κέντρο της παγκόσμιας καλλιτεχνικής αφήγησης. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα οι συμμετέχοντες Αφρικανοί καλλιτέχνες, που τιμήθηκαν στα επίσημα προγράμματα, να περάσουν φέτος από την κεντρική είσοδο στη σημαντικότατη διεθνή διοργάνωση σύγχρονης τέχνης συναντώντας όσους εδώ και χρόνια μπαινοβγαίνουν από τις εισόδους προσωπικού: τους συμπατριώτες τους που αδειάζουν τα καλάθια απορριμμάτων, καθαρίζουν τις τουαλέτες ή κουβαλούν τις παλέτες με τα κουτάκια της απαραίτητης σόδας για τα λίτρα του Aperol Spritz που καταναλώνεται εδώ. Ομοίως οι Λατινοαμερικανοί δημιουργοί βλέπουν τους δικούς τους να μαζεύουν τα πεταμένα χάρτινα κύπελλα του καφέ, όσο ο Νότος της Ευρώπης υπηρετεί τον Βορρά και οι πρώην Ανατολικοί, τους Δυτικούς.
Αυτές οι συναντήσεις δεν είναι τυχαίες. Είναι η πραγματική αρχιτεκτονική της Μπιενάλε Βενετίας: ένας θεσμός που γιορτάζει τη διαφορετικότητα στη σκηνή, ενώ στο παρασκήνιο οι παλιές ιεραρχίες διατηρούνται. Εδώ η καλλιτεχνική μεταφορά συναντά τη βιωμένη εμπειρία τόσο αθόρυβα, ώστε κάποια στιγμή δεν μπορείς να ξεχωρίσεις ποιο είναι το έργο και ποια η ζωή. Κάτω από τη γλώσσα της κινητικότητας και της συμπερίληψης διακρίνονται ακόμη οι ίδιες γεωγραφίες του παρελθόντος. Καμία τρυφερότητα, λοιπόν, καμία νοσταλγία για τον παλιό κόσμο· ο νέος κουβαλά ακόμη το περίγραμμά του.
