«Οh! Her majesty the queen! Καλωσορίσατε, βασίλισσα του νησιού!» λέει ο Ντίνος Ηλιόπουλος κάνοντας μια ελαφριά υπόκλιση για να καλωσορίσει τη Νίνα Σγουρίδου που εμφανίζεται στην είσοδο της μοναδικής, ταπεινής, ταβερνούλας στο λιμανάκι του νησιού και να ακολουθήσει μία από τις ωραιότερες σκηνές της ταινίας «Εύα» της Μαρίας Πλυτά. Η πρώτη γυναίκα σκηνοθέτρια στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου γύρισε αυτό το μικρό αριστούργημα στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, το 1953. Το «αριστούργημα», σε αυτήν την περίπτωση, δεν αναφέρεται μόνο στις ερμηνείες (το πρωταγωνιστικό καστ συμπληρώνουν ο Μάνος Κατράκης, ο Αλέκος Αλεξανδράκης, η Αλίκη Γεωργούλη) ή στο αποτέλεσμα. Αλλά και στην έκπληξη της ανακάλυψης ενός μικρού θησαυρού από μια κινηματογραφίστρια τολμηρή και πρωτοπόρο αλλά περιθωριοποιημένη μέσα σε ένα ανδροκρατούμενο επάγγελμα. Αναδεικνύοντας το πνεύμα του νεορεαλισμού, προσφέρει ένα αιχμηρό κοινωνικό σχόλιο για τις σχέσεις των φύλων, τον θεσμό του συμβατικού γάμου που φυλακίζει και «τιμωρεί», καταδικάζοντας το ζευγάρι σε έναν ατέλειωτο κύκλο δυστυχίας. Η γυναίκα καλλονή και τρόπαιο, ο πλούσιος σύζυγος που την κρατά εμμονικά κοντά του, οι επισκέπτες που σαγηνεύονται από την ομορφιά της, πάθη ανεκπλήρωτα, η βάσανος του σώματος και της ψυχής, η σοφία της απλότητας και η δυστυχία της ναρκισσιστικής προσωπικότητας. Ανικανοποίητα που πολλαπλασιάζουν τη μοναξιά, η ομορφιά από μόνη της δεν ωφελεί.
Η σκηνή με την είσοδο της «βασίλισσας» συνεχίζεται με έναν απροσδόκητο μονόλογο του μοναδικού Ντίνου Ηλιόπουλου: «Μείναμε πάλι μόνοι», λέει ελαφρώς ζαλισμένος από το κρασί. «Χωθήκαμε στα καβούκια μας και πάλι. Φοβόμαστε. Κοιταζόμαστε ο ένας με τον άλλον. Εχθροί πια. Η μεγάλη ερημία. Είμαστε μόνοι μας. Ο καθένας αμπαρωμένος στον εαυτό του. Είστε ωραία, είμαι άσχημος. Αλλά είστε μόνη όπως κι εγώ. Σε αυτό μοιάζουμε».
Το τοπίο του νησιού ορίζεται από τη μικρή ακρογιαλιά, το μεγάλο σπίτι στο ύψωμα και τον μόλο, τόπο συνάντησης των λίγων νησιωτών. Εποχές που ο τουρισμός ήταν άγνωστη λέξη. «Ψυχή δεν πατάει. Τα δωμάτια μέσα άδεια», διαμαρτύρεται η ιδιοκτήτρια του μπακάλικου/καπηλειού. Η Πλυτά συνενώνει το περιβάλλον με τα αισθήματα των ηρώων της. Της Εύας, του ζωντανού πειρασμού («διάβολο» τη λένε οι ντόπιοι), του νεαρού και όμορφου Αντίνοου, της αφήγησης που αιφνιδιάζει με την αμεσότητα και την προβληματική της. Μεγάλη οικονομία στα μέσα, καμία φλυαρία αισθητική, η όποια ηθογραφική παρέκκλιση δίνει χωρίς χρονοτριβή τη θέση της στη ρεαλιστική απεικόνιση (ίσως και σκληρότητα) των ανθρώπων και των αισθημάτων τους. Τίποτα δεν υπακούει στα κινηματογραφικά στερεότυπα της εποχής· ούτε τραγικό ούτε ευτυχισμένο φινάλε, καμία εξιδανίκευση των προσώπων –όλοι είναι τρωτοί και με αδυναμίες–, σφάλλουν, ταλανίζονται, επιτίθενται, προσπαθούν να ανακτήσουν τα χαμένα «εδάφη» τους. Το σενάριο είναι του Ανδρέα Λαμπρινού, η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη (στην πρώτη συνθετική του δουλειά στον κινηματογράφο), η σκηνογραφία του Γιάννη Τσαρούχη. Οχι τυχαία, το τμήμα Cannes Classics του φετινού, εν εξελίξει, Φεστιβάλ Καννών, όπου φιλοξενούνται σημαντικές ταινίες του παγκόσμιου κινηματογράφου σε νέες, αποκατεστημένες κόπιες*, συμπεριέλαβε την «Εύα». Είναι η πρώτη ελληνική παραγωγή που προβάλλεται στο πρόγραμμα αυτό.
Τίποτα δεν υπακούει στα κινηματογραφικά στερεότυπα της εποχής στην «Εύα» της Μαρίας Πλυτά· ούτε τραγικό ούτε ευτυχισμένο φινάλε, καμία εξιδανίκευση των προσώπων, που σφάλλουν, ταλανίζονται, αποσύρονται.
Η Μαρία Πλυτά ανακτά τη θέση που της αρμόζει στην ελληνική κινηματογραφία· κυρίως, όμως, στην καρδιά μας.
* Αξίζει η αναφορά των συντελεστών για την αποκατάσταση της ταινίας «Εύα». Πραγματοποιήθηκε από το World Cinema Project του The Film Foundation και τη Cineteca di Bologna, σε συνεργασία με την Alatas Films και την καθηγήτρια του ΑΠΘ Μπέτυ-Δέσποινα Κακλαμανίδου, με τη συμβολή της Ταινιοθήκης της Ελλάδος.
