Ο Π. Μ., νεαρός μηχανικός τότε, ταξίδευε συχνά στην Τεχεράνη για να επιβλέψει κατασκευαστικά έργα μεγάλης γερμανικής εταιρείας και, χρόνια αργότερα, όταν ήθελε να επιδείξει την 180 μοιρών στροφή της Ιστορίας, έδειχνε φωτογραφίες της ιρανικής πρωτεύουσας στη δεκαετία του ’70. Νεαρές γυναίκες πήγαιναν στη δουλειά με μίνι φούστες, αγόρια με παντελόνια καμπάνα έκαναν πηγαδάκια στις γωνιές, ζευγάρια φιλιόνταν στα πάρκα, κορίτσια βουτούσαν με μπικίνι στις πισίνες. Στο σημερινό σιιτικό μετεπαναστατικό Ιράν του δεσποτισμού και των εκκαθαρίσεων, ούτε τσουλούφι δεν ξεμυτά από τη μαντίλα.
Η Δύση βιώνει τα δικά της ηχηρά πισωπατήματα. Συντηρητισμός, παραδοσιοκρατία, άνοδος της Ακροδεξιάς, υποχώρηση της εκκοσμίκευσης και της δημοκρατίας, της πίστης στην πρόοδο, στην επιστήμη, στους ισότιμους ρόλους των φύλων, αναβίωση των συμβάσεων, απόρριψη προοδευτικών κοινωνικών αλλαγών, εξάπλωση του ανορθολογισμού και της συνωμοσιολογίας. Πόλεμοι, κρίσεις, αβεβαιότητα, ρευστότητα, φόβος. Ανεμος σαρωτικός «φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου», όπως λέει ο ποιητής. Και μυρίζει απονενοημένες κινήσεις και λάθη.
Ο εγκατεστημένος αυταρχισμός και οι εκφάνσεις του, ο αναθεωρητισμός, ο επεκτατισμός, ο πολεμικός τυχοδιωκτισμός, που ενσκήπτουν επαναληπτικά από την ημέρα που ο Πούτιν εισέβαλε στην Ουκρανία, συμπαρασύρουν ολέθριες παρεκκλίσεις. Μάλλον τις εμπεριέχουν. Παράδειγμα. Με το κλείσιμο μιας επιπλέον ζωτικής στρόφιγγας πετρελαίου και φυσικού αερίου μετά την έναρξη του πολέμου στον Ιράν, πλέον και οι περισσότερο πράσινες χώρες της υφηλίου, Ολλανδία, Δανία, Γερμανία, Μεξικό, Βρετανία, Γαλλία, αντί να επιταχύνουν τη μετάβαση στις «καθαρές» πηγές ενέργειας, προχωρούν αντιθέτως σε εξορύξεις ορυκτών καυσίμων.
Η οικολογική κρίση, που έχει αλλάξει ριζικά την έννοια του «τέλους της Ιστορίας» του Φουκουγιάμα από ένα ουτοπικό μέλλον αέναης προόδου και δημοκρατίας σε ένα απειλητικό αύριο ανθρωπογενούς μη βιωσιμότητας, συνδέεται δραματικά με την απώλεια πολιτικο-κοινωνικής προόδου. Με την ανάρρηση νέων βαρβαροτήτων.
Και όσο επιδεινώνεται το κλίμα, τόσο αυξάνεται η άρνηση της κλιματικής αλλαγής. Διότι, όσο μεγαλώνουν οι αγωνίες των ανθρώπων για τις συνέπειες της εξάντλησης των ορίων του πλανήτη, τόσο εντατικότερα οι εθνικολαϊκιστές διαλαλούν την ουτοπία της απεριόριστης ανάπτυξης, υπόσχονται την επιστροφή στο ασφαλές χθες, στην ανεμπόδιστη ευημερία, σε μια καθημερινότητα απαλλαγμένη από το βάρος των κλιματικών δεσμών. Εκμεταλλεύονται τη δυσαρέσκεια όσων αισθάνονται ότι πλήττονται από πολιτικές για τον μετριασμό της υπερθέρμανσης του πλανήτη –των αγροτών που γονατίζουν από την αλλαγή πρακτικών, των ανθρώπων της βιομηχανίας και των μεταφορών που δυσκολεύονται να εφαρμόσουν την απανθρακοποίηση, των οδηγών Ι.Χ. που αντιτίθενται στις ζώνες χαμηλών εκπομπών στα αστικά κέντρα κ.ά.– για να μετατρέψουν την άρνηση της πραγματικότητας σε ιδεολογικό όπλο. Συνδέουν τις πολιτικές για το κλίμα με υποτιθέμενα ελιτίστικα ή παγκοσμιοποιημένα συμφέροντα, ώστε να υποδαυλίσουν κι άλλο τον θυμό των ψηφοφόρων, σαν να μπορούν αυτοί να ζουν χωρίς να υφίστανται τις συνέπειες του διεθνικού αμαρτήματος.
Ο φόβος των ανθρώπων για το αύριο είναι η πολιτική πρώτη ύλη των αυταρχικών. Ερευνα σε Αυστραλία, Βραζιλία, Φινλανδία, Γαλλία, Ινδία, Νιγηρία, Φιλιππίνες, Πορτογαλία, Ηνωμένο Βασίλειο και ΗΠΑ έδειξε ότι οι νέοι σε ποσοστό 75% τρομάζουν μπρος σε «ένα θολό μέλλον». Σ’ αυτούς, οι υπερσυντηρητικές κεφαλές προσφέρουν το όνειρο της ανάκτησης του χαμένου ελέγχου, της παλιάς δύναμης, του αλλοτινού μεγαλείου. Στην πραγματικότητα, του αναχρονισμού και του σκότους. Πόσο διαφέρει το «μήνυμα» μιας παμπάλαιας πινακίδας δίπλα σε αυτοκινητόδρομο στην Ιντιάνα –God, Guns, Guts made America Great, Let’s keep all three– από το MAGA;
Ρατσιστικό μίσος, μεγαλομανές παραλήρημα, ανεδαφικοί ισχυρισμοί, ακατάσχετα ψεύδη. Oμως με την επανάληψη, οι συμπεριφορές ακόμη κι ενός παρανοϊκού, απερίσκεπτου, ναρκισσιστή, ασταθούς, εκδικητικού, κυνικού ηγέτη όπως ο Τραμπ, που θέτει εαυτόν υπεράνω συνταγματικών περιορισμών, διεθνών κανόνων και νόμων, μετατρέπονται σε κοινό τόπο.
Και αυτό, ο εθισμός μας στον χλευασμό της ανοχής, στην περιφρόνηση της λογικής και της αλήθειας, μοιάζει χειρότερος από αυτές καθαυτές τις τοξικές ρουκέτες, τις ακατονόμαστες τραμπικές εντολές. Η απροθυμία μας να δούμε στο βάθος των λέξεων και των πράξεων, η ευκολία μας να αποδεχθούμε το αδιανόητο, η μη άρνηση να εξαπατηθούμε αποτελούν τη μεγαλύτερη νίκη του ολοκληρωτισμού.
Το ρολόι γυρίζει με βία πίσω.
