Πριν από μερικές εβδομάδες ο καλός μου φίλος και δημοσιογράφος Γιάννης Ριζόπουλος, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 25 χρόνων και 300 τευχών του περιοδικού Netweek, μου ζήτησε να του γράψω αναμνήσεις από την πληροφορική στην Ελλάδα. Εγραψα ένα μικρό κείμενο 250 λέξεων περίπου, το οποίο με συγκίνησε γιατί μου θύμισε τα πρώτα βήματά μου, αλλά και τα πρώτα βήματα της Ελλάδας στην πληροφορική. Βρήκα ότι αξίζει τον κόπο να το επεκτείνω και να δώσω περισσότερες λεπτομέρειες από μια πολύ πρωτοποριακή πορεία που είχαμε στη χώρα μας. Είμαι βέβαιος ότι πολλοί από τους πρωταγωνιστές της εποχής εκείνης θα συγκινηθούν, αλλά και οι υπόλοιποι θα μάθουν ενδιαφέρουσες ιστορίες και άγνωστες λεπτομέρειες από μια μακρινή εποχή.
Γυρίζουμε πολλά χρόνια πίσω, στην Ελλάδα του 1970. Οσο κι αν ακούγεται παράδοξο, παρά το γεγονός ότι η χώρα μας έμεινε σε πολλά θέματα πολύ πίσω από την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, εντούτοις ισχυρίζομαι ότι στην πληροφορική είμαστε πρωτοπόροι.
Τότε η εταιρεία μας, Doxiadis Associates Computer Center Α.Ε., η οποία μετεξελίχθηκε στη σημερινή Unisystems Α.Ε., εγκατέστησε στην Αθήνα ένα τεράστιο (για την εποχή εκείνη) υπολογιστή, τον UNIVAC 1107. Για να αντιληφθείτε το μέγεθος του εγχειρήματος, αρκεί μόνο να σας πω ότι στην Ευρώπη του 1970, παρόμοιοι υπολογιστές υπήρχαν μόνο 3: Στο Πανεπιστήμιο της Στουτγάρδης, σε μια τεχνική εταιρεία στη Ζυρίχη, τη «Rechenzentrum für Wissenschaft und Technik» και στη Νορβηγία στο Norwegian Computing Center (NR). Παγκοσμίως και σε όλη τη «ζωή» του UNIVAC 1107 εγκαταστάθηκαν 36 συστήματα. Τόσο πρωτοπόροι είμαστε! Προσφέραμε υπηρεσίες Service Bureau σε ΔΕΗ, Ολυμπιακή Αεροπορία, μηχανικούς για τη στατική επίλυση κτηρίων και πολλές μισθοδοσίες.
Την ίδια εποχή δημιουργήσαμε την πρώτη σχολή προγραμματιστών στο Ελληνικό Κέντρο Παραγωγικότητας (ΕΛΚΕΠΑ) όπου δίδασκα FORTRAN, Macro Assembler και Λειτουργικά Συστήματα. Τότε, ακόμα και τα ξένα πανεπιστήμια δεν είχαν σπουδές στην πληροφορική.
Αυτό όμως που είναι πολύ δύσκολο να πιστέψετε, είναι ότι πρωτοπορούσαμε στον τραπεζικό τομέα. Τη δεκαετία του ’70 οι μεγάλες ελληνικές τράπεζες, ΕΤΕ, Εμπορική, Εργασίας, αλλά και η μικρότερη τότε Credit Bank, σημερινή Alpha Bank, εξυπηρετούσαν τους πελάτες τους σε περιβάλλον on line και real time. Πολύ λίγες τράπεζες στην Ευρώπη αλλά και στις ΗΠΑ είχαν παρόμοιες υπηρεσίες.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η έλλειψη on line real time Banking στις ΗΠΑ δημιούργησε το φαινόμενο του «invisible dollar». Είναι πολλοί που εκμεταλλεύτηκαν αυτό το φαινόμενο και έβγαλαν πολλά χρήματα. Αμφιβάλλω αν γνωρίζετε την ιστορία του «invisible dollar», γι’ αυτό θα σας την παραθέσω περιληπτικά, γιατί είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα.
Ο όρος «invisible dollar» (αόρατο δολάριο) εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1970 στις Ηνωμένες Πολιτείες και συνδέεται με τις αδυναμίες του τότε τραπεζικού συστήματος. Εκείνη την εποχή, οι τράπεζες δεν ήταν διασυνδεδεμένες σε πραγματικό χρόνο και οι συναλλαγές βασίζονταν σε επιταγές και φυσική εκκαθάριση, η οποία μπορούσε να διαρκέσει αρκετές ημέρες, ιδιαίτερα μεταξύ απομακρυσμένων πόλεων όπως το Λος Αντζελες και η Νέα Υόρκη.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο δημιουργήθηκε το φαινόμενο του «αόρατου δολαρίου». Οταν κάποιος κατέθετε μια επιταγή σε τράπεζα, το ποσό συχνά πιστωνόταν άμεσα στον λογαριασμό του, παρόλο που η αντίστοιχη χρέωση στην άλλη τράπεζα δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί. Για ένα χρονικό διάστημα, το ίδιο ποσό φαινόταν να υπάρχει ταυτόχρονα σε δύο διαφορετικούς λογαριασμούς. Αυτή η προσωρινή «διπλή ύπαρξη» χρημάτων αποτελούσε το λεγόμενο «invisible dollar».
Το φαινόμενο αυτό συνδέεται άμεσα με την έννοια του τραπεζικού «float», δηλαδή της χρονικής καθυστέρησης μεταξύ της πίστωσης και της οριστικής εκκαθάρισης μιας συναλλαγής. Ορισμένες επιχειρήσεις και χρηματοοικονομικοί διαχειριστές εκμεταλλεύονταν αυτή την καθυστέρηση για να βελτιώσουν προσωρινά τη ρευστότητά τους, μεταφέροντας συνεχώς επιταγές μεταξύ λογαριασμών.
Σε ακραίες περιπτώσεις η πρακτική αυτή εξελισσόταν σε απάτη, γνωστή ως «check kiting», όπου δημιουργούνταν τεχνητά υπόλοιπα χωρίς πραγματικά κεφάλαια. Οι τράπεζες και οι Αρχές άρχισαν να αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα από τέτοιες πρακτικές. Αυτήν ακριβώς την καθυστέρηση εκμεταλλεύτηκαν πολλοί και έβγαλαν εκατομμύρια. Ακούγεται απίστευτο, αλλά είναι αληθινό ότι τα ποσά του «invisible dollar» έφταναν τα δισεκατομμύρια ημερησίως, κολοσσιαίο ποσό για την εποχή εκείνη.
Με την εισαγωγή ηλεκτρονικών συστημάτων πληρωμών και την ταχύτερη εκκαθάριση επιταγών από τη δεκαετία του 1980 και μετά, το φαινόμενο του «invisible dollar» περιορίστηκε δραστικά. Σήμερα αποτελεί κυρίως ιστορικό παράδειγμα των κινδύνων που δημιουργεί η καθυστέρηση στην εκκαθάριση των συναλλαγών.
Να, λοιπόν, που στην Ψωροκώσταινα δεν είχαμε τέτοια φαινόμενα γιατί είμαστε πρωτοπόροι. Διάλεξα αυτή την εντυπωσιακή ιστορία για να τεκμηριώσω ότι όταν θέλουμε μπορούμε να κάνουμε θαυμάσια πράγματα. Ακόμα και το σύστημα συγκέντρωσης και μετάδοσης των εκλογικών αποτελεσμάτων σε περιβάλλον on line real time που δημιουργήσαμε από το 1981, ήταν πραγματικά πρωτοποριακό για την εποχή του. Προσωπικά είμαι πολύ περήφανος γιατί ο αρχικός σχεδιασμός του 1981 μετεξελίχθηκε μεν τεχνολογικά, αλλά σαν ροή πληροφοριών ουσιαστικά παρέμεινε αναλλοίωτος.
Ξαναγυρίζουμε στο 1970. Η εγκατάσταση του UNIVAC 1107 ήταν πραγματικά ένα πολύ σημαντικό ορόσημο στην ανάπτυξη της πληροφορικής. Ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης για πολλές ημέρες καλούσε πολιτικούς, δημοσιογράφους, επιστήμονες και επιχειρηματίες για να τους επιδείξουμε τις δυνατότητες του θηριώδους 1107.
Ο αείμνηστος Δημήτρης Ψαθάς έγραψε στα ΝΕΑ δύο χρονογραφήματα για τις εντυπώσεις του, με τίτλο «Επαλξη Προόδου» και «Ο Αλάθητος». Σας μεταφέρω ένα μικρό απόσπασμα από το καθένα, για να διαπιστώσετε πόσο είχε εντυπωσιαστεί η ελληνική νομενκλατούρα από το εγχείρημά μας.
«Επαλξη Προόδου 27/5/1970
Μ’ έναν τέτοιον ηλεκτρονικό υπολογιστή λοιπόν, είχα την υψηλή τιμή να γνωριστώ προχτές, κι ομολογώ ότι αισθάνθηκα ένα φοβερό… κόμπλεξ μπροστά σ’ εκείνον τον γίγαντα της μνήμης, των γνώσεων, των ιλιγγιωδών υπολογισμών και προ παντός του «αλάθητου», που είναι πραγματικότητα κι όχι όπως εκείνο του Πάπα. Η γνωριμία έγινε στο συγκρότημα των τεχνικών γραφείων του Οργανισμού Δοξιάδη –εκεί στα γραφικά ψηλώματα του Λυκαβηττού– όπου μπαίνοντας κανείς νιώθει ότι αλλάζει απότομα κλίμα, καθώς βρίσκεται μέσα σε μιαν άλλη ατμόσφαιρα, άλλου είδους κόσμου που ακουστά μόνο τον έχουμε εμείς οι κοινοί θνητοί, και που τον λέμε συνοπτικά συνήθως κόσμο της τεχνοκρατίας. Πρόκειται ακριβέστερα για την πρωτοπορία του κόσμου των “τεχνοκρατών”, που προχωρούν με άλματα κι αν έχουν το ένα πόδι στο μεταίχμιο του παρόντος, το άλλο το έχουν στο μέλλον.
Είμαστε μια ομάδα δημοσιογράφων –προσκεκλημένοι του κ. Δοξιάδη– και περιδιαβάζοντας μέσα στους χώρους εκείνους είχαμε όλοι μαζί το έντονο αίσθημα ότι βρεθήκαμε σε μια έπαλξη απίθανα προωθημένη, από όπου έχει κανείς θεώρηση οριζόντων διεθνών κι όχι μόνο στενά ελληνικών. Γιατί, ως γνωστόν, ο κ. Κώστας Δοξιάδης ανήκει στη μικρή κατηγορία των Ελλήνων εκείνων που μπορούμε να ονομάζουμε “δαιμόνιους”, χωρίς τον κίνδυνο να υπερβάλλουμε, αφού η διεθνής προβολή του, σαν πολεοδόμου και αρχιτέκτονα, απλώνεται σ’ Ευρώπη και Αμερική, όπου η φήμη του Οργανισμού του, του δημιουργεί όλο και νέες προσκλήσεις για λύσεις προβλημάτων και νέες δραστηριότητες[…]».
«Ο Αλάθητος 28/5/1970
Μου είπαν να βάλω στο μυαλό μου ένα ζώο και ο Ηλεκτρονικός Υπολογιστής θα το βρει, ύστερα από λίγες γραπτές ερωτήσεις. Πρόκειται για το παιχνίδι του ζωολογικού κήπου –κάπως έτσι τ’ ονομάζουν– γιατί ο εξοχώτατος “Γιούνιβακ 1107” δεν έχει μόνο τα σοβαρά του, αλλά και τα εύθυμα… όπως η παρούσα στήλη. Στρώθηκα, λοιπόν, μπροστά στον “εγκέφαλο”, έβαλα στο μυαλό μου το ζώο και το μηχάνημα άρχισε να δουλεύει, ξετυλίγοντας γρήγορα ένα χαρτί, όπου γράφονταν στ’ αγγλικά οι ερωτήσεις, σαν από αόρατη, ταχύτατη γραφομηχανή. Οι απαντήσεις μου έπρεπε να είναι μονολεκτικές – αγγλιστί – “νο” ή “γες”.
Και να η σειρά των ερωτήσεων για το ζώο, που είχα βάλει στον νου μου:
Η χώρα μας έμεινε σε πολλά θέματα πολύ πίσω από την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, αλλά στην πληροφορική είμαστε πρωτοπόροι.
Ζει στη θάλασσα;
Νο
Είναι θηλαστικό;
Γες
Είναι κατοικίδιο;
Γες
Είναι μεγαλύτερο από ένα μέτρο;
Οχι
Αλλά καθώς το “όχι” ειπώθηκε ελληνικά, η απάντηση ήταν: “Λυπούμαι, αλλά δεν γνωρίζω τη γλώσσα σας”. Διόρθωσα, λοιπόν, «νο» κι εξακολούθησε:
Γαβγίζει;
Νο
Είναι η γάτα
Οχι, είπα, είναι… ο γάτος.
Αλλά επειδή δεν επρόκειτο για το γένος, αλλά για το είδος, ο εγκέφαλος αποδείχτηκε εντάξει και εισέπραξε τα συγχαρητήρια όλων των παρισταμένων. Υστερα άλλος συνάδελφος έπαιξε μαζί του άλλο παιχνίδι –το παιχνίδι των σπίρτων– και πάλι ο “Γιούνιβακ 1107” αποδείχτηκε… άσος, αφήνοντάς μας εμβρόντητους για τις μαντικές του ιδιότητες[…]».
Παρακαλώ την προσοχή σας! Οι ερωτήσεις και απαντήσεις ήταν στα Αγγλικά, όπου δεν υπάρχει η διάκριση του γένους: The cat είναι τόσο ο γάτος όσο και η γάτα. Πράγματι, όμως, όταν ο υπολογιστής τύπωσε τη λέξη «it’s a cat», ο Ψαθάς τότε αντέδρασε αμέσως λέγοντας ότι «όχι είναι… γάτος», θέλοντας να επισημάνει ότι ο άνθρωπος είναι πάνω από τις μηχανές!
Το «παιχνίδι με τα σπίρτα» είναι το γνωστό ΝΙΜ που πρωτοείδαμε στο εμβληματικό κινηματογραφικό έργο «Πέρυσι στο Μαρίενμπατ» (1961).
Ωραίες αναμνήσεις!
*Ο κ. Ανδρέας Γ. Δρυμιώτης είναι σύμβουλος επιχειρήσεων.
