Υπάρχει η άποψη ότι στην πολιτική δεν χωράει η ηθική. Η πολιτική έχει να κάνει με το ποιος μπορεί να κάνει τι σε ποιον, άρα με την ισχύ και τον συσχετισμό δυνάμεων. Είναι μια άποψη που στηρίζεται ιδιαίτερα από τους οικονομολόγους και τους πολιτικούς επιστήμονες που ασχολούνται με τις διεθνείς σχέσεις. Συγχρόνως είναι μια λανθασμένη άποψη που οδηγεί σε πολλά αρνητικά αποτελέσματα.
Παραθέτω τρεις προτάσεις: 1) Στη Γάζα πέθαναν 70.000 άτομα. 2) Οι Ισραηλινοί δολοφόνησαν στη Γάζα 70.000 άτομα. 3) Οι Ισραηλινοί δολοφόνησαν με βάρβαρο τρόπο στη Γάζα 70.000 άτομα.
Η πρώτη πρόταση είναι αμιγώς περιγραφική και μπορεί να επιβεβαιωθεί ή να διαψευστεί εμπειρικά. Σύμφωνα με μια άποψη της επιστημολογίας (εμπειρισμός) αποτελεί την πιο επιστημονική, ακριβώς γιατί μπορεί να υποβληθεί σε εμπειρικό έλεγχο. Η δεύτερη έχει μεγαλύτερο ηθικό φορτίο. Η λέξη δολοφονία είναι από αυτές που ο φιλόσοφος Χίλαρι Πάτναμ ισχυρίζεται ότι εμπεριέχουν αλληλένδετες έννοιες. Σε αυτές τις έννοιες είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς το πραγματολογικό στοιχείο από το αξιολογικό – η δολοφονία συνήθως συνδέεται με μια αρνητική ηθική αξιολόγηση των πραγμάτων. Πρόκειται για έννοιες που όλοι (ακόμη και αυτοί που αρνούνται ότι το κάνουν) τις χρησιμοποιούν κάθε μέρα και οι οποίες δεν είναι μόνο περιγραφικές, αλλά κάνουν και αξιολογική κρίση. Η τρίτη πρόταση προφανώς αυξάνει περαιτέρω την αρνητική αξιολόγηση. Η πρώτη πρόταση φαινομενικά παρουσιάζεται ως η πιο «επιστημονική», ακριβώς επειδή αποφεύγει την οποιαδήποτε ηθική κρίση. Είναι όμως εντελώς παραπλανητική – μετά από αυτήν συνήθως ακολουθεί η ερώτηση «μα γιατί πέθαναν, από τι;». Η δεύτερη και η τρίτη δίνουν κάποιες εξηγήσεις και είναι πιο πιστές στην αλήθεια, όχι παρά το ηθικό φορτίο, αλλά λόγω αυτού του φορτίου. Και με αυτή την έννοια, το να παραμείνουμε στην πρώτη είναι παραπλανητικό. Το να αρνείται κανείς την ηθική –να αρνείται τον ρόλο της ηθικής στην πολιτική– αποτελεί από μόνο του μια στάση με ηθικό φορτίο.
Και αυτή η άρνηση έχει δυσμενή και αυξανόμενα αποτελέσματα – από την άρνηση του γεγονότος ότι στη Γάζα οι Ισραηλινοί έπραξαν μια γενοκτονία, στον Τραμπ που απειλεί με εγκλήματα πολέμου στον πόλεμο με το Ιράν. Αν δεν αντισταθείς στο πρώτο, κάνει πιο εύκολο να μην αντισταθείς και στο δεύτερο. Ετσι, ο πρωθυπουργός της χώρας μας αρνήθηκε τη λέξη γενοκτονία και τώρα δεν φαίνεται να τον απασχολεί ο παράνομος πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Μεταξύ των δύο αυτών εγκλημάτων έχει πει ότι είναι νωρίς να κρίνει αν η απαγωγή του Μαδούρο και της γυναίκας του είναι νόμιμη, λες και η λέξη απαγωγή δεν φτάνει από μόνη της να μιλήσει για την ηθική της συγκεκριμένης πράξης. Βλέπουμε δηλαδή πώς μέσα από τη γλώσσα μεταφέρονται σχέσεις ισχύος: η Χαμάς σκότωσε δέκα Iσραηλινούς στρατιώτες, αλλά δέκα τρομοκράτες από τη Χαμάς σκοτώθηκαν.
Υπάρχει η άποψη ότι το διεθνές δίκαιο ήταν πάντα μια απάτη. Οι ισχυροί στη μεταπολεμική περίοδο συνεχώς παραβίαζαν το διεθνές δίκαιο είτε με άμεσες επεμβάσεις –οι Σοβιετικοί στην Ουγγαρία και στο Αφγανιστάν, οι ΗΠΑ και η Βρετανία στο Ιράκ και στη Λιβύη– είτε με πιο έμμεσες επεμβάσεις όπως η οργάνωση διαφόρων πραξικοπημάτων στο Ιράν, στη Γουατεμάλα, στη Χιλή και αλλού. Αλλά υπάρχει μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στο να αναγνωρίζεται το διεθνές δίκαιο –και να συζητούνται οι παραβιάσεις– και στο να μην αναγνωρίζεται καν. Οταν ο Τραμπ, πριν από την εκεχειρία, ανακοινώνει ότι ενδέχεται να βομβαρδίσει το Ιράν, να το στείλει πίσω στη λίθινη εποχή και να καταστρέψει έναν ολόκληρο πολιτισμό, ή ο πρωθυπουργός της χώρας μας, μετά την εκεχειρία, θεωρεί ότι ο συνεχόμενος βομβαρδισμός του Λιβάνου από το Ισραήλ είναι απλώς αντιπαραγωγικός, τότε νομίζω ότι καταλαβαίνουμε αυτή τη διαφορά.
Και τα δυσμενή αποτελέσματα δεν περιορίζονται μόνο στις διεθνείς σχέσεις. Αν δεν υπάρχει ηθική σε έναν τομέα, αυτό μεταφέρεται και σε άλλους. Για παράδειγμα είναι πιο εύκολο να κρύβεις τα pushbacks, να μην αναγνωρίζεις τα δικαιώματα των προσφύγων, αλλά και να θεωρείς τις απευθείας αναθέσεις ή την αναβάθμιση του ρουσφετιού σε επιστήμη ως κάτι το φυσιολογικό, μέρος της κανονικότητας. Οι πολίτες συνεχώς χρησιμοποιούν τους αλληλένδετους όρους που ανέλυσε ο Πάτναμ, για τη ζωή τους, για τη ζωή των άλλων, για το δίκαιο της κατάστασης που αυτοί και οι γύρω τους αντιμετωπίζουν. Οι πολιτικοί είναι συχνά κουφοί σε αυτή τη γλώσσα – δεν την αναγνωρίζουμε ή δεν την καταλαβαίνουμε. Το κύμα του απολιτίκ –όλοι το ίδιο είναι– πηγάζει από τις υλικές συνθήκες που μεγάλο μέρος του πληθυσμού αντιμετωπίζει. Πηγάζει όμως και από μια αποστειρωμένη γλώσσα που προσποιείται την επιστημονικότητα και τον τεχνοκρατισμό εις βάρος όχι μόνο της ηθικής αλλά και της ενσυναίσθησης.
*Ο κ. Ευκλείδης Τσακαλώτος είναι βουλευτής της Νέας Αριστεράς, πρώην υπουργός Οικονομικών.
