Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή θα γεννήσει μια νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική. Ηδη τα πρώτα σημάδια αυτής είναι ορατά, με τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) να αποτελούν τους κυριότερους εκφραστές δύο διαφορετικών αντιλήψεων για το μέλλον της περιοχής, καθώς και για τη θέση Ιράν και Ισραήλ στο αναδυόμενο σκηνικό. Η μεταξύ τους αντιπαράθεση δεν είναι τωρινή, είναι όμως σχετικά πρόσφατη (εκκίνησε το 2020), και επιτάθηκε από τον πόλεμο, καθώς οι παρενέργειες αυτού ήταν από αρνητικές έως οδυνηρές, πρωτίστως για τα κράτη του Κόλπου. Κατάρ, Μπαχρέιν, Κουβέιτ και Ιράκ έχουν μέχρι σήμερα πληρώσει το μεγαλύτερο τίμημα, ιδίως το πρώτο, που έχει ως μοναδική διέξοδο για τις εξαγωγές του τα Στενά του Ορμούζ. Τα Εμιράτα έχουν απολέσει το 44% της παραγωγής πετρελαίου, έχοντας δεχθεί πάνω από 2.000 επιθέσεις από το Ιράν, αν και είναι σε θέση να εξάγουν μικρό μέρος των ενεργειακών τους πόρων παρακάμπτοντας το Ορμούζ. Οι υπόλοιπες μοναρχίες είναι συγκριτικά σε σχετικά καλύτερη μοίρα, παρά την εύλογη επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξής τους, με τη Σαουδική Αραβία να επωφελείται των υψηλών τιμών πετρελαίου, ανακατευθύνοντας μέρος των εξαγωγών μέσω αγωγού που καταλήγει στην Ερυθρά Θάλασσα.
Μετά την αποχώρηση των Εμιρατινών από τον Οργανισμό Εξαγωγών Πετρελαιοπαραγωγών Χωρών (ΟΠΕΚ+), που αντιπροσωπεύει περίπου το 42% της παγκόσμιας παραγωγής αργού πετρελαίου, η εκ νέου διάσπαση της συμμαχίας των κρατών του Κόλπου είναι δεδομένη. Ακολουθεί την αντιπαράθεση που είχε ξεσπάσει το 2018 ανάμεσα στο Κατάρ και στους γείτονές του, μόνο που τώρα στη θέση του βρίσκονται τα ΗΑΕ, τα οποία, σημειωτέον, κινούνται ιδιαιτέρως επιθετικά, με εξαγορές και λόμπι στις Ηνωμένες Πολιτείες, έχοντας καταστεί, παρά το σημαντικά μικρότερο μέγεθος και εκτόπισμά τους, ο βασικός ανταγωνιστής της Σαουδικής Αραβίας. Προβάλλουν την εικόνα της Ελβετίας της Μέσης Ανατολής, προσελκύοντας εκατομμύρια τουρίστες σε ετήσια βάση, προσφέροντας υψηλές υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης, αναπτύσσοντας πρωτοβουλίες για τον θρησκευτικό πλουραλισμό, έτσι ώστε να αποτελούν ένα μοντέλο μιας αρκετά σύγχρονης για τα δεδομένα της περιοχής χώρας, με ανεκτικότητα και έμφαση στην καινοτομία. Επίσης, τιμώρησαν το Πακιστάν αποσύροντας καταθέσεις περίπου 4 δισ. δολαρίων, γιατί αξίωναν την περιθωριοποίηση του ιρανικού καθεστώτος και την κατάρρευσή του.
Από την άλλη, η Σαουδική Αραβία έχει στο τιμόνι της εδώ και χρόνια έναν πολύ φιλόδοξο ηγέτη, ο οποίος ξεπέρασε σχετικά ανώδυνα τη δολοφονία Κασόγκι και, από μαύρο πρόβατο για τις ΗΠΑ του Μπάιντεν, κατέστη εκ των αγαπημένων ηγετών του Τραμπ. Εντούτοις, προκειμένου να εκπληρώσει το πρόγραμμα οικονομικού μετασχηματισμού και ενεργειακής διαφοροποίησης «Vision 2030», με έμφαση στις εφοδιαστικές αλυσίδες, στην τεχνολογία, στο real estate και στην απαγκίστρωση από το πετρέλαιο, και διάφορα μεγαλεπήβολα σχέδια, όπως το Neom, που θα καθιστούσαν τη Σαουδική Αραβία εμπορικό και τουριστικό κόμβο, απαιτούνται τεράστια κεφάλαια, που θα πρέπει να αντληθούν από τις πωλήσεις πετρελαίου. Επομένως, παρά τις συνεχείς παροτρύνσεις Τραμπ και την ad hoc εξεύρεση κοινού παρονομαστή, το Ριάντ θέλει οι τιμές του πετρελαίου να διατηρηθούν σε υψηλά επίπεδα, κόντρα στην επιθυμία του Αμερικανού προέδρου.
Η σημαντικότερη, πάντως, διαφορά μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και ΗΑΕ αφορά τη θέση στο μέλλον των σχέσεων με το Ισραήλ και το Ιράν, που προσδιορίζει σε σημαντικό βαθμό το όραμα της κάθε πλευράς για την περιοχή. Οι Σαουδάραβες ενδιαφέρονται για τη σταθερότητα της περιοχής και θεωρούν ότι μόνο μέσα από μια συμφωνία ειρήνης με το Ιράν, ανεξάρτητα από το ποιος ηγείται αυτού, είναι εφικτή η αποκατάσταση της τάξης. Θεωρούν, επίσης, την ισραηλινή ατζέντα δυνάμει αποσταθεροποιητική. Στην ίδια αντίληψη βρίσκονται το Πακιστάν, η Αίγυπτος αλλά και η Τουρκία. Φαίνεται παρόμοια άποψη να έχει και η Κίνα, ένας σημαντικός εξωτερικός παίκτης, με πολύ μικρότερη όμως διάθεση και δυνατότητα παρέμβασης στα περιφερειακά δρώμενα σε σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι τελευταίες, μαζί με το Ισραήλ και τα Εμιράτα, εκτιμούν ότι το τωρινό καθεστώς στην Τεχεράνη δεν θα είναι ποτέ πραγματικά συνεννοήσιμο και θα αποτελεί μια μόνιμη πηγή αστάθειας στη Μέση Ανατολή, παρά την προσπάθεια του Τραμπ να απεμπλακεί από τον πόλεμο, επιτυγχάνοντας μια έστω προσωρινή συμφωνία με τους Ιρανούς. Στο ίδιο πνεύμα φαίνεται να κινείται και η Ινδία, η οποία εκτός από εισαγωγέας ενέργειας από τις χώρες της περιοχής ενδιαφέρεται, όπως και η Κίνα, για την ανάπτυξη σχεδίων μεταφοράς εμπορευμάτων, υδρογονανθράκων και data στην Ευρώπη μέσω της Μέσης Ανατολής, με τα Εμιράτα να αποτελούν τη φυσική πύλη εισόδου σε αυτή. Επομένως, η εν εξελίξει αναδιάταξη των περιφερειακών συμμαχιών κάλλιστα μπορεί να οδηγήσει και στην αναθεώρηση σχεδίων που μας αφορούν. Η Ελλάδα κινείται ενεργητικά για να αναπτύξει σοβαρά ερείσματα, ενώ η Ευρώπη συνολικά οφείλει να αποτελέσει μια εναλλακτική επιλογή έναντι Κίνας και Ηνωμένων Πολιτειών και να μην παραμείνει παρατηρητής των εξελίξεων.
*O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
