Το νόμισμα, η αγορά, η οικονομία είναι θέματα πίστης. Ψυχολογία. Οι επιδόσεις στη δουλειά, η αφοσίωση, το κέφι που βάζεις όταν φτιάχνεις σάντουιτς, καφέδες, κείμενα, είναι θέματα πίστης. Χωρίς πίστη δεν πας πουθενά. Οι θεσμοί πρέπει να είναι πειστικοί.
Η δημοσιογραφία, για παράδειγμα. Προκειμένου να επιτελέσει τη δημοκρατική της λειτουργία πρέπει να πείθει, να φαίνεται θωρακισμένη και ανυπότακτη. Μόνον έτσι νιώθουν οι πολίτες πως υπάρχει κάτι σαν αλήθεια που αξίζει να εξευρεθεί και να καταγραφεί. Αλλιώς, αισθάνονται θεατές σ’ ένα κακοπαιγμένο θεατρικό με αυλοκόλακες. Σταδιακά χάνουν το ενδιαφέρον τους, γιατί νιώθουν πως κανείς δεν τους απευθύνεται πραγματικά, πως κανείς δεν τους βλέπει.
Η νέα μελέτη της Civil Liberties Union For Europe που εστιάζει στην ελευθερία του Τύπου είναι δυσοίωνη. Τα μέσα ενημέρωσης της Ευρώπης είναι υπερσυγκεντρωμένα στα χέρια λίγων. Οι διαδικτυακές επιθέσεις προς δημοσιογράφους ρουτίνα. Πολιτικά πρόσωπα καταθέτουν εκδικητικές αγωγές που αποσκοπούν στην ψυχική και οικονομική εξουθένωση των εναγόμενων δημοσιογράφων. Πρόσωπα με εξουσία παρακολουθούν άλλα πρόσωπα (βλ. σκάνδαλο υποκλοπών). Η πίστη των απλών ανθρώπων στα μέσα ενημέρωσης βυθίζεται. Τι εναλλακτικές διαθέτουν;
Το καλό σενάριο είναι ν’ αντισταθούν. Να ποικιλοποιήσουν με μη προβλέψιμο τρόπο τις πηγές της ενημέρωσής τους. Να διαβάζουν το μέινστριμ και το εναλλακτικό. Την υπόγεια, ριζοσπαστική έκδοση δρόμου και δυο, τρία κλασικά φύλλα. Να ενημερώνονται χρησιμοποιώντας διάφορες γλώσσες, κανάλια και δίκτυα, ν’ αμφισβητούν όσους δείχνουν μία απαράγραπτα βδελυρή προθυμία να δικαιολογήσουν τον ισχυρό. Υπάρχει, όμως, και το κακό σενάριο. Η ελκυστική εναλλακτική.
Σκρολάρισμα στα αντικοινωνικά δίκτυα. «Ειδήσεις» για σκύλους που δαγκώνουν γάτες. Τοξικές αναρτήσεις που λειτουργούν σαν μέτρια καμουφλαρισμένο καλόπιασμα ή προφανής μοχθηρία. Πληροφόρηση σε φόρουμ που γίνονται θάλαμοι αντήχησης. Πόντκαστ που σε νανουρίζουν απαλά μουλιάζοντας τη σκέψη σου μέσα στη νερουλή αλληλεπίδραση φιτ βλακών. Ολ’ αυτά θρυμματίζουν την πραγματικότητα σε αυτοαναφορικά πίξελ, όμως οι δημοκρατίες απαιτούν ακριβώς το αντίθετο, συνθέσεις.
Προτού εκδοθεί η επόμενη μελέτη που θα ψέγει τους Ελληνες για ανορθολογισμό και απόσταση από τα άλλα ευρωπαϊκά έθνη, προτού πάρουμε στιλ καθηγητή πολιτικών επιστημών που η πραγματικότητα τον απογοητεύει κάθε μέρα, ας δούμε προσεκτικότερα την ψυχολογία στην Ελλάδα.
Στην Ελλάδα, οι άνθρωποι τρομάζουν με την ανικανότητα της δικαστικής εξουσίας να φαίνεται αποτελεσματική και τυφλή. Οταν εκφράζουν γνώμες κυβερνητικό στέλεχος τους μαλώνει. Τους λέει να μην κρίνουν τις αποφάσεις των δικαστών, παρόλο που αυτό πια είναι εντελώς γελοίο. Οι δικαστές «απευθύνονται» στον λαό μέσω δικαστικών αποφάσεων και κρίνονται από τους άλλους δικαστές, τον νομικό κόσμο και την κοινωνία με βάση το Σύνταγμα. Δεν είναι θεοί του Ολύμπου, γι’ αυτό και υπάρχουν πλείονες βαθμοί δικαιοδοσίας, ώστε ο επόμενος βαθμός να κρίνει τον προηγούμενο. Είναι κρίσιμοι κρίκοι στην αλυσίδα της πίστης: οι δικαστές, ως τελικό καταφύγιο του αδικημένου, πείθουν τους πολίτες πως το καλό κερδίζει.
Μέσα από αρχειοθετήσεις, δυσκολίες στην έρευνα, ομιχλώδεις προανακριτικές πράξεις κ.λπ. δημιουργείται δυσπιστία προς τη δικαστική εξουσία και την ικανότητά της να τιμωρεί όσους αδικούν, ανεξαρτήτως επιθέτου, διασυνδέσεων και κυβερνητικού πόστου. Οι πολίτες νιώθουν πως κανείς δεν υπάρχει εκεί έξω «που να μην είναι μέσα στο κόλπο». Ποιο κόλπο όμως; Της συλλογικής συντριβής.
Οι Ελληνες ζουν σε μία χώρα που δεν εμπιστεύονται και δεν εκτιμούν. Τις Αρχές τις εχθρεύονται, γιατί τις νιώθουν απέναντι. Για το μέλλον τους νιώθουν απελπισία. Πόσο μπορεί να υπονομεύει τις δημιουργικές προοπτικές της χώρας μια τέτοια ψυχολογία; Η άλλη όψη του πράγματος είναι ο θρίαμβος των εμπόρων μεσσιανιστικών λύσεων. Οταν είσαι απελπισμένος δεν σκέφτεσαι αφηρημένα, μεγαλόπνοα και θεωρητικά. Θέλεις να έρθει ο τοπάρχης να δώσει «λύση» στο προσωπικό σου αδιέξοδο.
