Ας γυρίσουμε τον χρόνο στο 2014. Δύσκολη εποχή για τη χώρα, με μεγάλη κοινωνική πίεση, αβεβαιότητα, πολλά αδιέξοδα (εκτός από τα πολιτικά και οικονομικά). Hταν φθινόπωρο και η έκθεση του Βερολινέζου καλλιτέχνη Τίνο Σιγκάλ με τίτλο «Τι είναι πρόοδος» βρισκόταν σε εξέλιξη στη Ρωμαϊκή Αγορά. Δεν υπήρχε τίποτα υλικό και ορατό. Hταν μια περιπατητική φιλοσοφική συζήτηση μέσα στον αρχαιολογικό χώρο, την οποία καθοδηγούσαν, διαδοχικά, τέσσερις εκπαιδευμένοι εθελοντές για κάθε επισκέπτη: ένα παιδί, ένας έφηβος, ένας μεσήλικας και ένας ηλικιωμένος. Τι είναι πρόοδος, λοιπόν; Οι περισσότεροι από τους 7.545 Ελληνες και ξένους (τουρίστες) που την επισκέφθηκαν στη διάρκεια ενός μήνα συνδέθηκαν με τη λέξη μέσα από προσωπικά βιώματα.
Μια σεβαστή, σε αριθμό, κατηγορία ήταν και όσοι αρνήθηκαν την έννοια της προόδου. Την «καταψήφισαν». Τη θεώρησαν ψέμα, «θεωρητική κατασκευή» που προκαλεί σύγχυση. Το αφήγημα των «διαφωνούντων» συνοψιζόταν στην εξής άποψη (αντιγράφω από το σχόλιό μου στην «Κ», 9/11/2014): «Ο άνθρωπος πιστεύει πως μόνο κινούμενος προς τα εμπρός επιβιώνει. Ετσι όμως, αντιμετωπίζοντας την πραγματικότητα σαν άσπρο – μαύρο, χάνει τις αποχρώσεις της ζωής, ξεχνάει πως πολύ συχνά πάμε προς τα πίσω, αριστερά, δεξιά, πλάγια, κυκλικά, πάνω, κάτω. Μόνο αν ξεπεράσει κανείς την ιδέα της προόδου μπορεί να αντικρίσει τις άπειρες δυνατότητες που τον περιβάλλουν».
Ο Τίνο Σιγκάλ ήταν από τους πρώτους προσκεκλημένους δημιουργούς του Οργανισμού Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ, σε μια από τις, δεκάδες μετέπειτα, «παρεμβάσεις» του σε δημόσιους χώρους. Το δημιούργημα του συλλέκτη Δημήτρη Δασκαλόπουλου, με διευθύντρια την Ελίνα Κουντούρη, έχει μια πορεία 14 χρόνων στην πολιτιστική μας ζωή. Πρόσφατα ανακοίνωσε ότι ολοκλήρωσε τη λειτουργία του και σε μερικούς μήνες θα πέσει η αυλαία.
Ο ΝΕΟΝ βοηθούσε στην εγρήγορση. Μέσα από την «Υπέρβαση της Αβυσσος», διασχίζοντας «Πύλες», ατενίζοντας «Το φωτεινό διάστημα». Αναζητούσε να «κατοικήσει» σημεία της πόλης –όχι μόνο του άστεως, αλλά και νησιών– επενδύοντας σε αυτά.
Οι απολογισμοί σε αυτές τις περιπτώσεις, εκτός από δημοσιογραφική αποτίμηση, είναι και μια προσωπική, εσωτερική διεργασία και σε αυτήν θα εστιάσουμε. Οχι με καταγραφή ονομάτων, αλλά αισθήσεων, ζυμώσεων, αλλαγής του τρόπου που βλέπουμε τα πράγματα ή ενδυνάμωσής του. Ο ΝΕΟΝ βοηθούσε στην εγρήγορση. Μέσα από την «Υπέρβαση της Αβυσσος», διασχίζοντας «Πύλες», ατενίζοντας «Το φωτεινό διάστημα». Αναζητούσε να «κατοικήσει» σημεία της πόλης –όχι μόνο του άστεως, αλλά και νησιών–, επενδύοντας σε αυτά (όπως στο Καπνεργοστάσιο) τόσο με χρήματα όσο και με τις εικαστικές επιλογές. Κάθε τόσο κάτι ανακαλύπταμε, η επίσκεψη μετατρεπόταν σε ένα ταξίδι με τον χρόνο να ανοίγεται, να διευρύνεται για να συμπεριλάβει το άγνωστο που γινόταν όλο και πιο οικείο.
Είναι αυτό πρόοδος; Αν αφαιρέσουμε την αφελή πίστη σε στερεότυπα και την ανακύκλωση κοινότοπων απαντήσεων, ναι, είναι. Γιατί ό,τι έχουμε βιώσει εδώ και μια 14ετία, σε πληροφορίες και μετατοπίσεις από αρχικές θέσεις, μόνο σε «στερεότυπα» δεν προσομοιάζει. Η «πρόοδος» που αναγνωρίζουμε δεν έχει να κάνει καθόλου με την πίστη ότι το αύριο θα είναι καλύτερο από το σήμερα. Είναι η «επικοινωνία» που εδραιώνεται τη στιγμή της θέασης, της περιπλάνησης, της αλληλοεπίδρασης με το έργο ή την εγκατάσταση, μέσα από τις αντιφάσεις της· τη συγκίνηση ή την αδιαφορία. Πλουτίσαμε σε εμπειρίες που δεν ήταν σποραδικές και αποσπασματικές, αλλά είχαν πρόθεση να εξερευνήσουν, να μπολιάσουν, να δοκιμάσουν. Να συνθέσουν.
«Πιστεύω ότι οι δημιουργικές ιδέες λειτουργούν στον πυρήνα της κοινωνίας, γιατί μπορούν να αλλάξουν νοοτροπίες, αντιλήψεις, μπορούν να ανατρέψουν στερεότυπα», έχει πει ο Δ. Δασκαλόπουλος.
Εχουμε, άραγε, προοδεύσει ως προς αυτό; Αν ναι, έστω και λίγο, ο ΝΕΟΝ μετακίνησε κάποιο λιθαράκι.
