Λιγότερο γνωστή για τον φυσικό πλούτο της και περισσότερο για τη βαριά ιστορία της, η Γυάρος, το «θανατονήσι» που οφείλουμε να θυμόμαστε και να τιμάμε, κρύβει παράλληλα μια εξαιρετικά σημαντική βιοποικιλότητα και ένα μοναδικό φυσικό τοπίο. Σε πολλές άλλες χώρες, ένα νησί με τέτοια χαρακτηριστικά θα είχε κινητοποιήσει εγκαίρως την πολιτεία για την προστασία και την ανάδειξή του. Στην Ελλάδα χρειάστηκαν 13 ολόκληρα χρόνια από την έναρξη της προσπάθειας του WWF Ελλάς και άλλων φορέων και οκτώ χρόνια από την επίσημη δέσμευση του ΥΠΕΝ για να υπογραφεί τελικά το Προεδρικό Διάταγμα (Π.Δ.) για τη Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή (ΘΠΠ) της Γυάρου. Για πρώτη φορά, η προστασία αυτής της τόσο ιδιαίτερης περιοχής αποκτά μόνιμο και σαφές νομικό καθεστώς, με καθορισμένες ζώνες και κανόνες διαχείρισης. Επειτα από χρόνια συστηματικής δουλειάς και συστράτευσης πολλών δυνάμεων, εξασφαλίζεται πλέον το θεσμικό πλαίσιο για τη μακροπρόθεσμη προστασία της περιοχής.
Ομως η θεσμική κατοχύρωση είναι μόνο η αρχή. Τι χρειάζεται για να λειτουργήσει αποτελεσματικά μια προστατευόμενη περιοχή; Η εμπειρία της Γυάρου δείχνει τρία βασικά συστατικά: γνώση, εφαρμογή και συνεργασία.
Γνώση. ∆ιαχείριση χωρίς γνώση δεν γίνεται. Στη Γυάρο, εδώ και πάνω από μία δεκαετία, πανεπιστήμια, ερευνητικοί φορείς και περιβαλλοντικές οργανώσεις συλλέγουμε συστηματικά δεδομένα, ώστε να σχεδιάζονται τα κατάλληλα μέτρα και να αξιολογείται η αποτελεσματικότητά τους. Η μακροχρόνια έρευνα της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας, για παράδειγμα, οδήγησε στην ανακάλυψη μιας ιδιαίτερα σημαντικής αποικίας μύχου, ενός πελαγικού θαλασσοπουλιού. Παράλληλα, η έρευνα του ΕΛΚΕΘΕ τεκμηριώνει ότι η απαγόρευση της αλιείας στην περιοχή έχει οδηγήσει σε εντυπωσιακή ανάκαμψη των ιχθυοαποθεμάτων.
Εφαρμογή. Η εγκατάσταση ενός καινοτόμου συστήματος απομακρυσμένης επιτήρησης στη Γυάρο οδήγησε σε μείωση της παράνομης αλιείας κατά 85%, ενώ το 2025 αναγνωρίστηκε από την Ε.Ε. ως καλή πρακτική για ολόκληρη την Ευρώπη. Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι οι κανόνες αποδίδουν μόνο όταν εφαρμόζονται συστηματικά.
Συνεργασία. Το τρίτο και ίσως σημαντικότερο συστατικό. Η συμμετοχή επαγγελματιών αλιέων, ερευνητικών φορέων, υπουργείων, τοπικών αρχών και περιβαλλοντικών οργανώσεων αποδείχθηκε καθοριστική. Η εμπιστοσύνη που χτίστηκε και το κοινό όραμα που διαμορφώθηκε, μέσα από διαφανείς διαδικασίες και μακροχρόνια διαβούλευση, αποτελούν ανθεκτικά θεμέλια για την επόμενη ημέρα. Σημαντικό ορόσημο θεωρείται, επίσης, η συνεργασία με τον ΟΦΥΠΕΚΑ, καθώς και η ανάληψη από τον ίδιο φορέα της ευθύνης διαχείρισης της περιοχής.
Δυστυχώς, η μεγάλη εικόνα για τις προστατευόμενες περιοχές της χώρας παραμένει πολύ προβληματική. Παρά τη σχετική ευρωκαταδίκη που έχει ήδη επιβληθεί στην Ελλάδα από το 2020, οι 23 ειδικές περιβαλλοντικές μελέτες που απαιτούνται για την έκδοση προεδρικών διαταγμάτων παραμένουν στα συρτάρια του ΥΠΕΝ, παρότι θα έπρεπε να είχαν ολοκληρωθεί από το 2021. Σε ένα σύνολο 174 ΘΠΠ του δικτύου Natura στη χώρα μας, το Π.Δ. της Γυάρου ήταν μόλις το τέταρτο που έχει εκδοθεί!
Την ίδια στιγμή, υπάρχουν και λόγοι αισιοδοξίας. Η πρωτοβουλία της κυβέρνησης για τη δημιουργία δύο νέων θαλάσσιων πάρκων σε νότιες Κυκλάδες και Ιόνιο ανοίγει μια σημαντική προοπτική σε μεγαλύτερη κλίμακα. Εδώ, οι σχετικές μελέτες ολοκληρώθηκαν εγκαίρως και εγκρίθηκαν πολύ πρόσφατα. Το επόμενο κρίσιμο βήμα είναι η ταχεία προετοιμασία των σχεδίων Π.Δ. και η υποβολή τους στο ΣτΕ.
Η επόμενη ημέρα είναι ήδη εδώ. Το Π.Δ. δεν αποτελεί το τέλος μιας πορείας, αλλά την αρχή μιας νέας φάσης: της αποτελεσματικής διαχείρισης. Αυτό σημαίνει εφαρμογή των όσων προβλέπει το Π.Δ., επαρκή στελέχωση των μονάδων διαχείρισης, συστηματική παρακολούθηση των οικοσυστημάτων και αποτελεσματική επιτήρηση. Σημαίνει επίσης επένδυση στην ενημέρωση και ήπια επισκεψιμότητα, ώστε η κοινωνία να γνωρίσει και να στηρίξει την αξία αυτών των περιοχών.
Η Γυάρος αποδεικνύει ότι η προστασία της φύσης στην Ελλάδα μπορεί να πετύχει, αλλά και ότι απαιτεί χρόνο, συνέπεια, συνεργασία και ανθρώπους αφοσιωμένους, με γνώση και μεράκι. Αν θέλουμε τα νέα θαλάσσια πάρκα και το σύνολο των προστατευόμενων περιοχών της χώρας να αποτελέσουν πραγματικά καταφύγια ζωής και πυρήνες τοπικής βιώσιμης ανάπτυξης, πρέπει να κινηθούμε πολύ πιο γρήγορα, αξιοποιώντας την εμπειρία και τα μαθήματα από περιοχές σαν τη Γυάρο. Η επιτυχία της είναι ένας λόγος για να αισιοδοξούμε. Είναι όμως και μια υπενθύμιση ότι έχουμε ακόμη πολλή δουλειά μπροστά μας. Αξίζει τον κόπο και την προσπάθεια.
*Ο κ. Δημήτρης Καραβέλλας είναι γενικός διευθυντής του WWF Ελλάς.
